38 cau giai dap ve Dao Phat Viet Nam

PHỎNG VẤN HÒA THƯỢNG KIM CƯƠNG TỬ

(38 câu giải đáp về Đạo Phật Việt Nam)

(Trích theo chương IV cuốn sách: Hòa thượng Kim Cương Tử, Đại Đức Thích Thanh Nhã và Nhà báo Phạm Kế. Chùa Trấn Quốc - Cảnh đẹp Tây Hồ, Nxb Lao Động, Hà Nội, 1994, tr. 65 - 158).

Câu hỏi: 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38

==================

1) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, Pháp danh của Hòa thượng sao không bắt đầu bằng chữ "Thích'' như các vị tăng Việt Nam khác?

Hòa thượng:

Đó là vì tôi theo Mật Tông, là học trò của đức Kim Cương Thượng sư.

Kim Cương Tử là tên gọi của quả cây Mặt Trời (Ru-dra-ak-sa), một loại quả rất cứng rắn. Kim Cương Tử là đệ tử của giáo thừa Kim Cương (Mật giáo) nhưng nếu muốn gọi cả chữ Thích đằng trước cũng được.

2) Phạm Kế:

Hòa thượng xuất gia đã được bao nhiêu năm?

Hòa thượng:

Họ và tên tôi là Trần Hữu Cung sinh ngày 16-10-1914, tại xã Mỹ Thắng, huyện Bình Lục, tỉnh Nam Hà.

Từ năm 15 tuổi tôi đã có lòng mộ đạo.

Đến năm 19 tuổi, tôi quyết chí xuất gia đầu Phật cho đến ngày hôm nay.

3) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, tại sao người ta lại đi tu?

Hòa thượng:

Ở đâu cũng vậy, người xuất gia, xa tục đầu cửa Phật có những lý do riêng, có giá trị riêng.

Có người gặp hoàn cảnh bực bội không có nơi giải thoát, tìm đến nhà chùa, nương nhờ cửa Phật thấy tâm hồn được thanh thản, rũ được ưu phiền, sầu muộn, nỗi thất vọng, đắng cay rồi thức dậy tấm lòng mến đạo.

Có người không thích đa mang gia đình đi tu cho nhẹ nhàng, nhờ lộc Phật, được Phật tử kính trọng, mến mộ.

Ở chùa lâu, có đức hạnh, có lòng nhân, có học thức, một số biết chữa nhiều bệnh với tinh thần vị tha.

Những người xuất gia như thế đều có ích cho xã hội, bao giờ cũng được mọi người quý trọng.

4) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, tôn chỉ và mục đích của đạo Phật là gì?

Hòa thượng:

Đạo Phật là từ bi hỷ xả, cứu khổ, giải thoát, bình đẳng, giác ngộ, lợi ích an lạc.

- Từ bi hỷ xả.

Từ là hiền lành, bỏ các điều dữ, điều trái, ăn ở ngay thẳng nhân đức có nghĩa lý sáng suốt.

Bi là thương xót, sẵn lòng thương người, làm các điều lành, điều phải, có lợi cho cả mình lẫn người bằng cách chính đáng tốt đẹp.

Hỷ là vui mừng, thường vui vẻ với tất cả mọi người; mình làm được điều gì tốt, điều gì hay, thấy người ta được cái gì có lợi ích tốt đẹp đều lấy làm vui mừng.

Xả là dứt bỏ những cái không tốt, không đúng, không thích hợp dù những cái đó sắp có, đang có hay đã có từ trước, xét thấy cần nên dứt bỏ thì phải quyết định dứt bỏ nó đi.

- Cứu khổ, giải thoát.

Cứu gỡ cho mình lẫn người khác cùng được giải thoát những sự khổ sở. Thấy người khác bị uất ức, khổ não điều gì cần tìm cách an ủi, động viên cứu gỡ cho giải thoát, thoát khỏi cái từ nhỏ cho đến lớn, từ chỗ thấp đến chỗ cao, từ vật chất đến tinh thần.

- Bình đẳng, giác ngộ.

Cốt sao cho khỏi dốt nát, mê lầm, hiểu đời, hiểu đạo, hiểu mọi vật lý lẽ, hiểu cái cần phải hiểu, biết khám phá nó ra, hiểu cho đúng, cho sâu sắc. Coi mọi người như bản thân mình, học tập cho được để cùng giác ngộ, cùng giải thoát, cùng tiến lên.

- Lợi ích an lạc.

Hàng ngày làm những việc có lợi ích yên vui cho cả mình lẫn người, giúp ích lẫn nhau bỏ những điều trái, điều dở, điều vô ích, làm điều đúng đắn, chính đáng, sáng suốt để cùng được hưởng sự yên vui cho cả đạo lẫn đời.

Những điều cốt yếu trên tùy sức mà cố gắng tiến hành.

5) Phạm Kế:

Xin Hòa thượng vui lòng nói về người lập ra đạo Phật?

Hòa thượng:

Đó là Thái tử Tất-đạt-đa.

Theo lịch sử Phật tổ, người sáng lập ra đạo Phật là Thái tử Tất-đạt-đa (Gautama Siddhattha) sinh năm 563 trước công nguyên (là thuyết của ngài Pháp Chân. Thuyết Phật giáo thế giới hiện hành ngày nay thì trước 544 năm, nhưng đây là lấy năm Phật Niết Bàn làm lễ kỷ niệm, gọi là Phật Đản chính ra phải thêm 80 năm (544+80) là 624 năm. Thuyết 624 thuộc một trong 15 thuyết cổ truyền đã tìm ra từ thời trước). Con vua Tịnh-Phạm (Shuddhodana) thuộc bộ tộc Thích-ca (Sakya) trị vì một vương quốc nhỏ là Ca-ty-la-vệ (Kapilavaxtu) ở trung lưu sông Hằng, bao gồm một phần phía nam Nêpan và một phần các bang Ut-ta-rơ, Pra-đe-zơ, Bi-he của Ấn Độ ngày nay.

Vua và hoàng hậu rất yêu quý Tất-đạt-đa. Ngay từ nhỏ Tất-đạt-đa đã sống trong môi trường nhung lụa và được mọi người tránh cho những nỗi ưu lo phiền não.

Tuổi trẻ của Tất-đạt-đa không bao giờ rời khỏi hoàng cung, chỉ sử dụng thời gian vào việc giải trí, yến tiệc, học hành, lễ bái tế tự. Tất-đạt-đa không hề thấy và cũng không hề biết những gì là đen tối, cực nhọc, xấu xa, bất hạnh đang xảy ra xung quanh mình, thậm chí cũng không ngờ rằng trong cuộc đời của con người lại có cảnh đói khát, bệnh tật, già yếu và chết chóc.

Năm 17 tuổi Tất-đạt-đa cưới vợ – công chúa Da-du-đa-la về sau sinh hạ được người con trai tên là La-hầu-la. Từ đấy sự tiếp xúc của Tất-đạt-đa với hiện thực xã hội đã tác động mạnh đến trí tuệ và tình cảm nhạy bén của Ngài.

Theo sử truyện, lý do dẫn đến bước ngoặt trong tâm hồn Ngài là những cuộc gặp gỡ bất ngờ tại bốn cửa ra vào hoàng cung.

Tất-đạt-đa tận mắt nhìn thấy một cụ già còm cõi, một người bệnh tật dày vò và sau đó là một người chết được mọi người đem đi chôn. Lần đầu tiên Tất-đạt-đa nhận ra rằng: bệnh tật, già yếu và cái chết là những điều bất hạnh, bi kịch cho tất cả mọi người. Cuối cùng Tất-đạt-đa gặp một tu sĩ nghèo (một người tự nguyện chối bỏ hưởng thụ xa hoa để đi tìm sự yên tĩnh của tâm hồn trong khổ hạnh), và rồi quyết định noi gương vị tu sĩ ấy.

Năm 29 tuổi, Tất-đạt-đa rời bỏ gia đình, cung điện, từ chối giàu sang và quyền lực, để trở thành một người ẩn tu, khổ hạnh.

Sau hơn 6 năm ròng tu khổ hạnh ở trong rừng, nhưng Tất-đạt-đa vẫn không được yên tĩnh trong tâm hồn và không nhận thức được chân lý. Thực tế tu hành, Tất-đạt-đa hiểu ra rằng từ cuộc sống tràn đầy vật chất, thỏa mãn dục vọng, lẫn cuộc sống khổ hạnh, ép xác đều đi chệch khỏi con đường đúng đắn.

Cuộc sống thứ nhất là cuộc sống tầm thường vô tích sự; cuộc sống thứ hai cũng tối tăm, không xứng đáng và vô nghĩa như cuộc sống thứ nhất.

Con đường đúng đắn phải là con đường "trung đạo", con đường tự mình đào sâu suy nghĩ để nhận thức chân lý, con đường dẫn tới yên tĩnh sự bừng sáng của tâm hồn, trí tuệ. Từ đó, Tất-đạt-đa từ bỏ tu khổ hạnh đi vào tư duy trí tuệ. Sau khi Ngài ngồi gốc cây Bồ đề thành đạo, Phật hiệu là Thích-ca Mâu-ni. Ngài tu ở rừng cây Khổ hạnh (ni-câu-luật) cho đến khi định lên ngôi Phật, Ngài đi tắm rửa sạch sẽ. Sau bữa cháo sữa do hai cô gái chăn bò dâng biếu, Ngài đến cây Bồ đề ngồi thiền đợi thành Phật. Tối ma quỷ đến ám, quấy nhiễu. Ngài phải dẹp ma quỷ để tiếp tục thiền. Đến giờ sao mai mọc thì Ngài thành Phật. Tiếp đó Ngài nhập định một tuần liền tại gốc cây Bồ đề. Tuần thứ hai vừa kết thúc, Ngài đến vùng đất nền tháp Bất thuấn đối diện với cây Bồ đề để thiền. Sang tuần lễ thứ ba, Ngài chuyển dịch một chỗ khác là đất kinh hành. Sang tuần lễ thứ tư, Ngài dịch chuyển đến đất cung Rồng Ca-la và vào tuần lễ thứ năm, Ngài chuyển sang ngồi thiền bờ sông Vô đề không quản ngại nắng mưa. Tuần lễ thứ sáu, dịch chuyển đến đất cây Dương tử cũng gọi là Ni-câu-luật (Sai-lê-ni-ca). Tuần thứ bảy, sang vùng đất cây Nhũ Chấp (nước sữa). Qua 49 ngày thiền định nơi cây Bồ đề đến ngày thứ 50 thì từ giã cây Bồ đề bắt đầu đến vườn Lộc Dã thành Ba la nơi truyền đạo cho 5 sinh đồ. Vị sư đầu tiên trong 5 vị, đứng đầu là vị Kiêu Trần Như Thích-ca Mâu-ni (Sakya Muni) (xem lời phụ chú trang 226-227). Sau khi giác ngộ, Phật đi truyền bá đức tin mới mà sau này người ta gọi là đạo Phật. Khi thành Phật 30 tuổi, đến năm 80 tuổi Phật thị tịch (tạ thế).

Quá trình truyền bá học thuyết Phật giáo, Thích-ca Mâu-ni đã thu nạp nhiều đệ tử hay tôn giả, thánh chúng. Đó là: Xá-li-phất, Mục-kiền-liên, Phu-lâu-la, Tu-bồ-đề, Ca-chiên-diên, Đại-ca-diếp, A-na-luật, Ưu-bà-ly, La-hầu-la. Để giúp cho phật tử và những ai muốn tìm hiểu tôi đã viết Sơ học Phật pháp diễn ca, trong đó có sự tích Đức Phật Thích-ca Mâu-ni (xin xem phần Phụ lục).

6) Phạm Kế:

Để có một học thuyết tôn giáo hoàn chỉnh, thưa Hòa thượng, Phật giáo đã trải qua một chặng đường khó khăn như thế nào?

Hòa thượng:

Từ khi ra đời đến khi xác lập được vị trí ở Ấn Độ và trở thành một tôn giáo lớn của thế giới, phật giáo đã trải qua 4 lần kết tập kinh điển để hoàn chỉnh Tam tạng kinh, luật, luận.

- Đại hội I được tổ chức sau khi Phật tịch được một năm với 500 tỳ kheo dự, kéo dài một khóa hạ do Đại-ca-diếp triệu tập và chủ tọa. Ông A-nan-đa đọc (kể) lại những lời Phật nói về giáo lý. Ông Ưu-ba-ly đọc (kể) lại những lời Phật nói về giới luật tu hành. Ông Đại-ca-diếp đọc (kể) về những lời luận giải của Phật về giáo lý với giới luật tu hành. Cả ba tạng kinh, luật, luận được khởi thảo nhưng đều chưa ghi bằng văn tự.

- Đại hội II vào khoảng thế kỷ IV tr. CN với khoảng 700 tỳ kheo, kéo dài 8 tháng. Nội dung giải quyết những bất đồng ý kiến về thực hành giới luật và việc luận giải kinh điển. Lần này chia làm hai phái: Thượng tọa bộ gồm các tỳ kheo cao tuổi; Đại chúng bộ gồm các tỳ kheo trẻ (đa số).

- Đại hội III vào giữa thế kỷ III tr. CN do vua A-dục (Asoka) đứng ra triệu tập với 1000 tỳ kheo tham dự, kéo dài 9 tháng. Lần này đã có văn tự về kinh, luật, luận. Sau Đại hội, được vua A-dục bảo trợ, các tăng đoàn được thành lập để thực hiện truyền bá Phật giáo ra nước ngoài.

- Đại hội IV dưới triều vua Ca-nhị-sắc-ca (Kaniska) (125-150 tr. CN) có 500 tỳ kheo dự. Đại hội đã hoàn chỉnh "kinh điển" của Phật giáo cho đến ngày nay. Cũng từ Đại hội này Phật giáo chính thức chia làm hai phái lớn: Phật giáo Tiểu thừa và Phật giáo Đại thừa.

7) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, thế nào là Tiểu thừa, thế nào là Đại thừa. Hai phái khác nhau ở những điểm nào?

Hòa thượng:

Phật giáo Tiểu thừa có nguồn gốc từ phái Thượng tọa bộ (Đại hội II), còn Phật giáo Đại thừa có nguồn gốc từ phái Đại chúng bộ (Đại hội II).

Phật giáo Tiểu thừa (Thượng tọa bộ, Stheviras) chủ trương bảo thủ Kinh-luật-luận như khi mới ra đời cho nên còn gọi là Phật giáo nguyên thủy. Còn Phật giáo (Đại chúng bộ, Mahasamghikas) chủ trương cải cách, vận dụng Kinh-luật-luận để việc hành đạo phù hợp với căn cơ (điều kiện, trình độ) của chúng sinh. Đại hội IV khi kết tập kinh điển đã chia làm hai phái nhưng lúc đầu chưa gọi là Tiểu thừa và Đại thừa.

Sau này khi Đại chúng bộ phát triển hưng thịnh mới dùng Đại thừa để phân biệt với Tiểu thừa. Phái Đại thừa (Mahayana) còn có tên gọi là Phật giáo Bắc tông vì chủ yếu truyền bá ở phía Bắc, còn phái Phật giáo Tiểu thừa (Nihayana) có tên là Phật giáo Nam tông vì chủ yếu truyền bá xuống các nước phía Nam. Phật giáo Tiểu thừa tự nhận là Phật giáo nguyên thủy (Therevada).

8) Phạm Kế:

Những dị biệt của hai phái?

Hòa thượng:

Xin nói vắt tắt như sau:

- Khác nhau ở thuyết "hữu" và "vô" (có và không). Tiểu thừa chủ trương "hữu luận" hay chấp hữu, cho rằng vạn pháp vô thường (luôn chuyển động, biến đổi) nhưng vẫn có "hữu" một cách tương đối, chứ không thể nói là không, "vô" được, còn Đại thừa chủ trương "không luận" hay chấp không, cho rằng vạn pháp tuy có "hữu" nhưng thực ra không "vô" vì vạn pháp xuất hiện ra đều là duyên sinh giả hiệu.

Trong quan niệm về thế giới, Phật giáo Đại thừa không dừng lại giải thích sự sinh, diệt, hư, giả, vận động, biến đổi không ngừng của vạn pháp... như Tiểu thừa (chỉ dựa vào những Kinh-luật-luận cổ) mà còn phát triển Kinh, luận, nâng cao nhận thức về thế giới và con người lên một bước bằng việc nhấn mạnh bản chất của vạn pháp với những thuyết bản thể luận, Duy thức luận...

Về giải thoát, Tiểu thừa quan niệm sinh tử luân hồi và Nát bàn là hai phạm trù khác biệt nhau, có nghĩa là chỉ khi nào thoát khỏi vòng luân hồi sinh tử mới chứng ngộ được Nát bàn một cách tuyệt đối, còn Đại thừa lại cho rằng luân hồi sinh tử với Nát bàn không phải là hai cái khác biệt. Ngay trong quá trình tồn tại (quá trình sinh tử) nếu tu dưỡng tốt thì sẽ cảnh giới Nát bàn.

Cũng về sự giải thoát, Phật giáo Tiểu thừa chủ trương "tự độ, tự lợi" tức là người theo Tiểu thừa tự giác ngộ, tự giải thoát cho mình, còn Đại thừa lại cho rằng "tự độ, độ tha, tự giác, giác tha", có nghĩa là người theo Đại thừa không chỉ giác ngộ, giải thoát cho mình mà còn giác ngộ, giải thoát cho chúng sinh. Chính từ quan điểm này của hai phái nên người ta mới gọi Tiểu thừa (cỗ xe nhỏ, chở được ít người - hay con đường cứu vớt hẹp), Đại thừa (cỗ xe lớn, chở được nhiều người - hay con đường cứu vớt rộng).

Ngoài ra, sự khác nhau giữa Tiểu thừa và Đại thừa còn ở quan niệm về các vị giác ngộ (quả vị phật), sự thờ phụng, cách thức tu hành. Ví như: Phật giáo Tiểu thừa chỉ thờ Phật Thích-ca; người tu hành mặc áo vàng để đi khất thực (xin ăn). Màu áo (cà sa) của tăng ni là màu vàng được giải thích là tượng trưng cho màu cờ Phật, trên trang phục có những đường chỉ viền cắt ngang là tượng trưng cho bờ ruộng phúc điền. Áo cà sa theo luật Đại thừa cũng kiểu phúc điền nhưng phép mặc khác.

9) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, miền Nam, người theo Phật giáo Tiểu thừa, người tu hành mặc áo vàng, chùa chỉ thờ Phật Thích-ca, còn miền Bắc theo Đại thừa, người tu hành thường mặc áo nâu, chùa thờ Phật và các Bồ tát? Sao lại có nhà tu hành ăn mặn?

Hòa thượng:

Đúng vậy, theo luật tứ phận còn có mặc màu xanh, màu đen. Muốn mặc màu vàng cũng được nhưng kiểu mẫu có khác. Hai thứ giới thuộc hai thứ luật. Nếu ai theo giới Bồ tát Đại thừa thì thụ giới Bồ tát nhất định phải ăn chay. Còn giới Thanh Văn hoặc giới Tỷ Khiêu hay Tỳ Khiêu ni thì ăn uống tùy duyên (ăn chay, ăn mặn được cả, tùy ý). Xin nói thêm: từ hai phái Tiểu thừa và Đại thừa, sau Phật giáo lại chia thành những tông phái khác nhau. Từ Phật giáo Tiểu thừa hình thành: Câu xá tông, Thành thực tông. Từ Phật giáo Đại thừa hình thành: Luật tông (Kim đại, Tiểu thừa), Pháp tướng tông, Tam luận tông, Hoa nghiêm tông, Thiên thai tông, Chân ngôn tông (Mật tông), Tịnh độ tông, Thiền tông. Tôi theo Mật tông kiêm Tịnh độ tông.

10) Phạm Kế:

Hòa thượng theo Phật giáo Đại thừa, Chân ngôn tông, vậy vui lòng cho biết mấy nét về Chân ngôn tông?

Hòa thượng:

Chân ngôn tông, còn gọi là mật giáo (viết tắt của cách gọi Bí mật giáo thừa, do một nhà sư Ấn Độ khai lập khoảng thế kỷ thứ VII sau công nguyên trong hoàn cảnh Phật giáo ở Ấn Độ đang suy vi, đạo Ba-la-môn phục hồi mạnh mẽ (lúc này đạo Ba-la-môn đã pha trộn với một số tín ngưỡng khác thành một tôn giáo mới - Ấn Độ giáo hay Tân Ba-la-môn).

Theo giáo pháp, Chân ngôn tông có từ khoảng 800 năm sau công nguyên sau khi Phật nhập diệt. Sư tổ của phái xếp theo thứ tự: Đại-nhật Như-lai; Kim-cương Tát-đóa; Kim-cương Trí, Thiện Vô Ủy, Bất không Tam tạng; Bồ-tát Long mãnh; Long-trí...

Chân ngôn tông được hình thành từ Phật giáo Đại thừa và những yếu tố thần chú, pháp thuật thần linh (Skara). Về tư tưởng và lý luận của Chân ngôn tông lấy Phật giáo Đại thừa làm nền tảng nhưng cách thức làm việc phần nào mang màu sắc Ấn Độ giáo, có tính chất bí truyền với các lễ thức rườm rà phức tạp chủ yếu do các nhà sư thực hiện.

Đến thế kỷ VIII, Chân ngôn tông được chuyển sang vùng Tây Tạng. Tại đây được dung nạp những yếu tố tín ngưỡng bản địa (nhất là tín ngưỡng "Bow" sùng bái thần linh, pháp thuật hình thành Lạt-ma giáo (Lạt-ma Blama có nghĩa là "thượng nhân" hay "sư trưởng"). Chân ngôn tông rất đề cao người xuất gia tu hành, thậm chí Lạt-ma giáo ở Tây Tạng còn được thần thánh hóa các vị La-ma (Đạt-lai Lạt-ma và Ban-thiền Lạt-ma) coi họ là hóa thân của đức Phật và Đại Bồ Tát.

Chân ngôn tông được truyền đến nhiều vùng như Mông Cổ, Trung Quốc, Nhật Bản, Triều Tiên...

Ở Trung Quốc, Chân ngôn tông tồn tại và phát triển trong thời gian từ thế kỷ VIII.

Hiện nay, Chân ngôn tông còn tồn tại ở Mông Cổ, Tây Tạng và một số nước vùng Trung Á.

Ở Việt Nam Chân ngôn tông truyền vào sớm. Tuy không tồn tại với tư cách một tông phái riêng nhưng Chân ngôn tông có ảnh hưởng lớn đến Phật giáo Việt Nam, nhất là vào thời kỳ nhà Lý với các nhân vật tu hành nổi tiếng như Vạn Hạnh Thiền sư, Từ Đạo Hạnh, Không Lộ, Minh Không, Giác Hối.

Kinh của Chân ngôn tông có 5 bộ lớn là: Kim Đại Nhật, Kim Cương Đỉnh, Kim Cương Phong, Tô Tất Địa, Tô Bà Hô. Nếu kể tất cả lớn nhỏ thì gồm 187 bộ, 324 quyển.

11) Phạm Kế:

Thế còn các tông phái khác, thưa Hòa thượng?

Hòa thượng:

Tịnh độ tông do nhà sư Tuệ-Viễn (Tục gọi là Viễn-công) sáng lập phép tu "Trì-danh" niệm Phật tại chùa Đông Lâm (Giang Tây, Trung Quốc) vào khoảng thế kỷ thứ IV sau công nguyên.

Nếu như các tông phái khác của Phật giáo quan niệm phải tu tập từng bước để đến giác ngộ thì Tịnh độ tông lại chủ trương thờ tam bảo và niệm Phật lực để giải thoát là chủ yếu. Đây là một tông phái mang tính phổ thông mọi trình độ dân dã nên thu hút đông đảo tín đồ.

Theo Tịnh độ tông có nhiều cách niệm Phật như như niệm trước bàn thờ có chuông mõ, đèn nhang, niệm thầm ở thời gian, không gian theo quy định, niệm thường xuyên ở mọi lúc, mọi nơi... nhưng phải giữ cho tâm tính yên tĩnh, không vọng động, phải hướng Thiện và hướng Thượng, luôn nhớ đến công đức cũng như lời răn của Phật, phải có niềm tin vào sự giác ngộ - nói cách khác - là phải nhất tâm bất loạn.

Thiền tông là một tông phái Phật giáo hữu thành ở Trung Quốc khoảng đầu thế kỷ VII do một sư tăng người Ấn Độ tên là Bồ-đề Đạt-ma (Buddhidharma) làm sư tổ ở Trung Quốc. Bồ-đề Đạt-ma truyền về phép tu Đốn giáo, cốt chỉ thẳng vào lòng người được "minh tâm kiến tính" thành Phật, không cần qua ngôn ngữ văn tự, Bồ-đề Đạt-ma chủ trương tu thiền (tiếng Phạn là Dhyama, có nghĩa là yên lặng mà suy nghĩ).

Theo Thiền tông có hai cách tu: tu Tiệm Ngộ (phải tu hành kinh qua 52 bậc mới đạt quả vị Phật), tu Đốn Ngộ (giác ngộ nhanh với điều kiện người tu phải tạo ra được công án làm trí tuệ bừng sáng). Thực ra hai cách tu này có quan hệ với nhau, là hai quá trình nối tiếp nhau của một người tu thiền. Tiệm là nhân của Đốn và Đốn là quả của Tiệm.

Thiền tông là một tông phái lớn ở Trung Quốc với "lục tổ", "ngũ gia", "thất tông".

Lục tổ là sáu vị sư tổ là Bồ-đề Đạt-ma, Tuệ Khả, Tăng Xán, Đạo Tín, Hoàng Nhẫn, Huệ Năng.

Ngũ gia tức là từ tổ thứ sáu Huệ Năng chia là năm nhánh: Lâm Tế, Quy Ngưỡng, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhỡn; về sau Lâm Tế lại chia làm hai chi là Dương Kỳ và Hoàng Long.

Tịnh tông, Thiền tông vào Việt Nam ta sớm cùng với Chân tông tạo nên những nét riêng biệt của Phật giáo Việt Nam.

12) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng có những bước thăng trầm như thế nào trong tiến trình lịch sử dân tộc?

Hòa thượng:

Phật giáo truyền vào nước ta từ rất sớm khoảng những năm đầu công nguyên (có số người cho rằng khoảng thế kỷ III tr. CN).

Thời kỳ đầu, Phật giáo vào Việt Nam chủ yếu từ Ấn Độ bằng đường biển, cùng với thương nhân. Nước ta đã có chùa Yên Tử.

Từ thế kỷ thứ II đến thế kỷ V, Phật giáo tiếp tục truyền vào Việt Nam gắn với tên tuổi một số nhà sư người Ấn Độ như Ma-ha-kỳ-vực (Mahajvaka) và Khưu-đa-la (K'sudra) (188), Mâu Bác cư sĩ, người Trung Quốc (194).

Thế kỷ thứ III có Khương-Tăng-Hội (200-247), Chi-Lương-Cương (266). Phật giáo Việt Nam ngoài Khương Tăng Hội là vị tăng truyền giáo đáng kể nhất đều là người Ấn Độ.

Thế kỷ IV có Du Pháp Lan và Du Đạo Toái, người Trung Quốc (361).

Thế kỷ V có Đàm Hoằng (423), người Trung Quốc. Vào thời gian này Phật giáo đã có mặt nhiều nơi trên đất nước ta và đã xuất hiện nhiều nhà sư Việt Nam nổi tiếng như Huệ Thắng (học trò của thiền sư Ấn Độ Đạt-Ma Đề-Bà (Dharmadeva), là một sư tổ Thiền tông ở Việt Nam (440-479) và Thích Đạo Thiền (457-483)...

Từ thế kỷ V đến thế kỷ X Phật giáo Việt Nam vẫn trong giai đoạn truyền giáo. Ảnh hưởng nhà truyền giáo Trung Quốc tăng lên thì nhà truyền giáo Ấn Độ giảm dần. Phái Thiền tông có ảnh hưởng mạnh. Phái Thiền thời hậu Lý Nam Đế coi nhà sư Ấn Độ Tỳ-ni-đa-lưu-chi, học trò của Tăng Xán, ông tổ thứ ba của phái Thiền Trung Quốc, đã vào tu ở chùa Pháp Vân (Hà Bắc) và trở thành sư tổ của phái Thiền tông ở Việt Nam. Phái này sau có 18 đời với 29 vị thiền sư, kể từ người đầu tiên là Pháp Hiển (626) đến người cuối cùng là Ysơn (1216). Còn phái thiền Vô Ngôn Thông, 200 năm sau phái Tỳ-ni-đa-lưu-chi (năm 820), phái thứ hai này từ Trung Quốc truyền vào.

Vô Ngô Thông có 15 đời với 40 vị thiền sư, người đầu tiên là Cảm Thành (860) đến người cuối cùng là Ứng Vương (1287).

Thế kỷ X, Việt Nam ta vào kỷ nguyên độc lập tự chủ sau 1000 năm Bắc thuộc, tạo cho Phật giáo nước ta phát triển mới.

Đời Đinh và tiền Lê (968-1009) có chính sách nâng đỡ Phật giáo. Đinh Bộ Lĩnh sau lên ngôi hoàng đế (hiệu Đinh Tiên Hoàng) đã mời các vị cao tăng họp mặt để định rõ phẩm trật cho tăng già. Vua Lê Đại Hành cử phái đoàn sang Trung Quốc thỉnh kinh để về truyền Phật pháp. Cả hai vua Đinh Tiên Hoàng và sau là Lê Đại Hành đều trọng dụng và phong thưởng cho những nhà sư có công giúp vua lo việc triều chính.

Đinh Tiên Hoàng phong cho nhà sư Ngô Chân Lưu (đời thứ IV của phái Thiền Vô Ngôn Thông) chức Tăng Thống và chức Khuông Việt Thái sư ngang hàng với Tam công trong triều. Lê Đại Hành đã mời Thiền sư Đỗ Thuận (đời thứ X của phái Thiền Tỳ-ni-đa-lưu-chi) giúp triều đình về đối nội, đối ngoại.

Đến thời Lý, Trần (1010-1400) Phật giáo Việt Nam phát triển cực thịnh.

Triều Lý được xem là triều đại Phật giáo đầu tiên ở Việt Nam. Lý Công Uẩn, người sáng lập ra nhà Lý, nguyên là một sa di, học trò của nhà sư Lý Khánh Vân, cùng thọ giáo với sư Vạn Hạnh.

Lý Thái Tôn (1028-1054) và Lý Thánh Tông (1054-1072) tuy chưa xuất gia nhưng Lý Thánh Tông vẫn được suy tôn là sư tổ đời thứ XII của phái Thiền Vô Ngôn Thông và Lý Thánh Tông còn là sư tổ thứ hai của phái Thiền Thảo Đường. Đời Trần, vua Trần Thái Tôn và Trần Nhân Tông đều là những nhà Phật học lỗi lạc, sáng tác nhiều thơ văn mang tư tưởng Phật giáo.

Sau chiến thắng quân Nguyên Mông, vua Trần Nhân Tông đã xuất gia tu hành, trở thành sư tổ của phái Thiền Trúc Lâm - một phái thiền thuần túy Việt Nam, còn phái thiền trước đó các sư tổ là người Ấn Độ, Trung Quốc.

Phật giáo trong thời kỳ này có nhiều nhà sư danh tiếng có công với đạo pháp và dân tộc.

Đời nhà Lý có Vạn Hạnh Quốc sư (1000) thuộc phái Thiền Tỳ-ni-đa-lưu-chi; Viên Chiếu (1090), Thông Biện (1134)... thuộc phái Thiền Thảo Đường.

Đời Trần có các vị sư thuộc phái Thiền Trúc Lâm: Vua Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang.

Hai triều đại Lý Trần là hai triều đại Phật giáo, hai triều đại phong kiến bền vững nhất trong lịch sử (mỗi triều đại hai thế kỷ). Đời Lý từ 1010-1225, đời Trần từ 1225-1400 với những thành tựu võ công, văn tự hiển hách.

Dưới triều Lý, Lý Thường Kiệt chỉ huy hai lần đánh thắng quân Tống xâm lược và quân Chiêm Thành ở phía Nam.

Dưới triều Trần, quân Nguyên Mông ba lần xâm lược nước ta đều bị đánh bại.

Trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước dưới hai triều đại Lý Trần, Phật giáo trở thành một hệ tư tưởng chỉ đạo rất tích cực và năng động trong toàn xã hội.

Đến thế kỷ XV, giai cấp phong kiến nước ta lấy đạo Nho làm chỗ dựa về tư tưởng, chính trị, đạo đức. Phật giáo suy tàn dần không còn giữ được vị trí độc tôn như trước nữa.

Tuy nhiên, Phật giáo vẫn giữ được gốc rễ bền sâu trong nhân dân với thái độ khoan dung, Phật giáo Việt Nam chung sống với Nho giáo, Lão giáo theo kiểu "tam giáo đồng nguyên".

Đến thời kỳ nhà Nguyễn cũng như thời Pháp thuộc, Phật giáo tiếp tục suy vi...

13) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, phong trào Phật giáo nước ta Chấn hưng sau này như thế nào?

Hòa thượng:

Cho đến những năm 30 của thế kỷ này một số nhà tu hành cùng một số nhân sĩ trí thức có tinh thần dân tộc, mến đạo mới đứng ra vận động "Chấn hưng Phật giáo".

Từ đó Phật giáo bắt đầu khởi sắc. Một bộ phận Phật giáo đi vào hoạt động có tổ chức, một số tổ chức Phật giáo và một số cơ sở đào tạo tăng ni lần lượt ra đời. Phong trào "Chấn hưng Phật giáo" kéo dài đến năm 1954. Dù thực dân Pháp mưu toan tập hợp các lực lượng Phật giáo để làm chỗ dựa chính trị, song họ không thực hiện được điều đó.

Đại bộ phận tăng ni, phật tử giữ vững truyền thống yêu nước, gắn bố với dân tộc, duy trì nếp tu hành theo sơn môn, tông phái và hăng hái tham gia cách mạng tháng Tám và tiếp là cuộc kháng Pháp trường kỳ, gian khổ. Nhiều vị đại biểu Phật giáo tham gia Mặt trận Việt Minh, Mặt trận Liên Việt. Nhiều chùa là cơ sở hoạt động, nơi che giấu cán bộ hoạt động bí mật. Sau năm 1954, đất nước bị chia cắt. Phật giáo miền Bắc thành lập "Hội Phật giáo thống nhất Việt Nam" 1958, tham gia xây dựng và đòi thống nhất nước nhà. Phật giáo miền Nam ra đời tổ chức Giáo hội Phật giáo thống nhất (1964). Sau bị chia rẽ thành nhiều tổ chức. Một số bị đế quốc Mỹ lôi kéo. Nhưng phần lớn Phật giáo gắn bó với dân tộc, giữ vững truyền thống đấu tranh, tham gia phong trào yêu nước, cách mạng.

Sau 1975, đất nước hòa bình thống nhất tạo cơ hội cho các tổ chức, hệ phái thống nhất thành một tổ chức chung. Sau hai năm chuẩn bị, tháng 11 năm 1981, Đại hội đại biểu thống nhất Phật giáo cả nước đã họp tại thủ đô Hà Nội với gần 200 đại biểu tăng ni, cư sĩ đại diện cho 9 tổ chức hệ phái đã về dự. Đại hội lập ra Giáo hội Phật giáo Việt Nam, thông qua Hiến chương và chương trình hoạt động của Giáo hội và bầu ra Hội đồng chứng minh và Hội đồng trị sự là cơ quan lãnh đạo của Giáo hội. Các đại biểu đã đến chào cụ Phạm Văn Đồng tại Phủ Chủ tịch. Tôi còn nhớ ông Phạm Kế là phóng viên đặc biệt của báo Nhân dân, đã ghi lại bài nói của cụ Phạm Văn Đồng và đã được báo GIÁC NGỘ đăng trong xuân năm ấy. Đó là một bài nói ngắn gọn, rất hay mang nhiều ý nghĩa.

Đến nay Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã trải qua ba kỳ Đại hội đều xác nhận rằng mỗi kỳ Đại hội là có nhiều thành tựu mới, bước tiến mới.

14) Phạm Kế:

Đại hội III Giáo hội Phật giáo họp trong các ngày 3-4 tháng 11 năm 1992 tại Hà Nội có điểm gì đáng lưu ý?

Hòa thượng:

Đại hội này là Đại hội đoàn kết nhằm vươn lên hòa nhập vào xu thế chug của thời đại và đất nước. Đại hội hoan nghênh và tán thành nội dung Thư của cụ Đỗ Mười, Tổng Bí thư BCHTƯ Đảng, khi cụ khẳng định rằng:

"Lịch sử Việt Nam chứng minh hàng nghìn năm qua, Phật giáo Việt Nam luôn gắn bó với dân tộc, không chỉ trong những lúc thanh bình mà cả khi đất nước bị xâm lược. Đồng bào theo đạo Phật luôn kề vai sát cánh cùng với toàn dân, góp phần dựng nước và giữ nước. Ngay sau khi nước nhà được thống nhất, Phật giáo Việt Nam đã sớm hòa nhập vào xu thế phát triển của đất nước trong thời kỳ mới, động viên Tăng ni, Phật tử trong cả nước hăng hái tham gia lao động sản xuất và tiết kiệm, nêu cao đạo đức và thuần phong mỹ tục, tham gia các hoạt động từ thiện xã hội, thể hiện vai trò và nghĩa vụ công dân của mình đối với Tổ quốc".

Đại hội đã nêu cao quyết tâm của Tăng ni, Phật tử cả nước cùng toàn dân đưa đất nước tiến lên, giữ vững độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, xóa bỏ nghèo nàn, lạc hậu, xây dựng đất nước phồn thịnh, nhân dân hạnh phúc.

15) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, nghi lễ đúng đắn và mê tín dị đoan khác nhau như thế nào?

Hòa thượng:

Đạo Phật là đạo chính, một tôn giáo lớ trên thế giới. Do vậy về phương diện nghi lễ cũng đúng đắn khác hẳn một số tạp tín còn lẫn vào.

Đạo Phật có hai ngày lễ lớn trong năm - Phật đản (15 tháng 4 âm lịch) - Phật thành đạo (8 tháng 12 âm lịch).

Mỗi tháng có đôi tuân (lễ vào ngày 14 hay 15, ngày 30 hay ngày mùng 1 tháng âm lịch).

Còn đối với người chết, người ốm đau hoạn nạn thì làm phép độ niệm, cầu đảo, cúng tứ cửu (sau khi chết trong vòng 49 ngày). Các việc cúng lễ trên chỉ có tụng kinh, niệm Phật, lễ bái là chính.

Còn một số tạp ngoại trà trộn vào mà người ta thường nói là mê tín dị đoan, hủ tục lạc hậu. Ví như: đồng bóng, bói toán, vàng mã, bùa dấu, tôn bát hương, kỳ yên, thờ điện linh, in lục thủ hải hội.

Xin nói rõ:

- Đồng bóng: Lối này thuộc về lối chư vị. Ở ta từ câu chuyện bà Liễu Hạnh ở Phủ Giầy (Nam Hà) thời Hậu Lê, họ tô điểm truyền bá lan tràn ra.

- Bói toán: Đây là môn của Trung Quốc bày đặt ra như cách xem bói tử vi, tiền định, bói thẻ cùng các thứ bói lặt vặt khác.

- Vàng mã: Nó bắt chước lối đốt đồ giấy cho người chết của vua chúa, giàu sang từ đời nhà Minh bên Trung Quốc.

- Bùa dấu: Là môn của phái phù lục về đạo Lão. Họ đặt ra rất nhiều bùa dấu để yểm đảo.

- Tôn bát nhang: Là lối tính theo vận hội 60 thứ tuổi xếp theo 10 can, 12 chi của Trung Quốc như Giáp Tý, Ất Sửu, v.v… Mỗi tuổi họ gán cho phải tôn một số bát hương thờ số quỷ thần phần lớn mang tên người Trung Quốc, thứ đó gọi là Lục thập hoa giáp.

- Kỳ Yên: Lối cúng cầu mát mùa hè, cúng 5 ông chúa Ôn đều là của Trung Quốc cả.

- Thờ điện tinh: Lối thờ các thứ quỷ thần thuộc phái phù thủy như thần Huyền Đàn, thần Độc Cước, v.v…

- Áo lục thù hải hội: Họ lấy các tên lục thù áo mặc của chư thiên và hải bội (chính là cái tạ quan khâm liệm) rồi in ra các thứ bùa dấu tên các thứ thánh thần vào để gói thi hài người chết đem chôn.

Và còn nhiều tạp tín nữa… Đấy không phải là nghi lễ của Phật giáo.

Tóm lại, có thể phân biệt thành ba thứ:

a. Chính tín là tín ngưỡng theo tôn giáo là chính đạo, có giáo lý chính đáng sáng suốt, lợi ích cho đời và nhân loại.

b. Tạp tín dân gian là thờ kỷ niệm các bậc tiên nhân có công đức với nước, anh hùng dân tộc, cứu giúp nhân dân là tốt nhưng đây không thuộc tôn giáo.

c. Mê tín dị đoan một cách mù quáng, mê hoặc, cuồng tín, không đem lại lợi ích, ý nghĩa tốt lành.

16) Phạm Kế:

Có người nói đạo Phật là đạo đa thần có đúng không?

Hòa thượng:

Đạo Phật xuất phát từ Ấn Độ, một nước có đạo Bà-la-môn từ trước là thứ đạo rất hay cúng tế các thiên thần.

Khi truyền sang Trung Quốc thì lại là nước rất sính về sự sùng bái quỷ thần, đứng đầu là đạo Lão biến thể thành đạo phù thủy pháp lục, chuyên làm bùa dấu, luyện các thứ ảo thuật. Ảnh hưởng từ ngoại lai tiêm nhiễm, cho nên lễ nghi ở các chùa cơ sở của các môn phái Phật giáo, thường đặt ra rất rườm rà, phức tạp dài dòng.

Chỉ nói riêng về danh hiệu Phật, theo ý nghĩa lịch sử kể ngược về thời quá khứ vô lượng, vô biên A-tăng-kỳ-kiếp thì có đến hằng hà sa số đức Phật, không chỉ hạn cục ở mức vạn Phật với Tam Thiên - Trong số Tam Thiên này thì có gần 2000 vị Phật mới dự đặt thành danh hiệu, còn phải đợi lâu đời kiếp lắm mới lần lượt thành Phật được từng vị một. Ngoài ra, còn bất khả tư nghị chủ vị bồ tát, hiển thánh nữa, như vậy thì biết làm sao cho xiết được vì ý nghĩa: hết thảy chúng sinh đều là vị lai chư Phật.

Thế mà những người sau lại còn phụ họa thêm cho các thứ lễ bái khác, đưa cả món tạp ngoại xáo trộn vào lễ Phật.

Về sự tụng niệm thì bất kể những thứ ngụy kinh hoang đường không còn có tên trong Đại tạng kinh của Phật giáo, hoặc có nội dung trái với nghĩa lý chính pháp cũng coi như chân kinh của đạo Phật mà công nhiên đọc tụng lưu truyền.

Từ đầu, tạp tín không phân biệt chính tà nên dẫn tới sự thờ cúng trở thành phức tạp, vàng thau lẫn lộn, mờ ám cả chính đạo.

Cần có cái nhìn đúng đắn vào đạo Phật theo lẽ đạo: Lễ Phật là kính Phật, Tụng kinh, niệm Phật là tưởng nhớ và ôn lời Phật dạy để mà tu thân. Ý nghĩa đó là chính.

Còn như chuyện cầu như thế nào là tự ở niềm tin tưởng của từng người.

Tam tạng thánh giáo trong đạo Phật rất là rộng lớn.

Nguyên thủy Phật giáo có 5 bộ kinh, 5 bộ luật và 7 bộ luận vi diệu. Mục đích dạy về Giới Danh Tuệ là phương pháp cốt yếu tu trì cho được an lạc giải thoát.

Đại thừa Phật giáo vì lợi ích chúng sinh nên mở rộng nhiều cửa phương tiện - phương tiện hữu đa môn - thành có rất nhiều kinh-điển. Đời Đường Trung Quốc đã dịch ra Hán văn được 5.048 quyển - nếu tính con số quyển sau này lên tới hàng vạn.

Đại thừa Phật giáo chia ra Hiển giáo và Mật giáo - Mật giáo chuyên phép thu chân ngôn, muốn theo phải có thầy A-xa-lê tu luyện đã đắc pháp, lên đàn làm phép bí mật truyền thụ cho mới được. Ở Trung Quốc từ đời Tống đã bị thất truyền pháp môn này rồi.

Theo ý luật pháp của đạo Phật thì người tu hành không nhất thiết phải lễ bái nhiều. Khi Phật còn tại thế, ai gặp Phật, trịnh trọng lễ một lễ để bái chào Ngài là đủ, nếu lễ nhiều người ta cho là "Nhân giai quái chi".

Do vậy khóa lễ thông thường cần gọi nhẹ thích hợp với ý nguyện chân chính. Lọc bỏ những cái dị đoan mê tín, tạp ngoại, cùng những danh từ đã hết tác dụng, những xưng hô lạc hậu lỗi thời.

Các thứ sách kinh, sự thờ cúng phức tạp pha đều cần phân rõ chính tà để từng bước đẩy lùi sự pha tạp, gạt bỏ phần mê tín, lạc hậu lỗi thời.

Tuy có danh từ: 84.000 pháp môn hay vô lượng bách thiên Đa la ni môn, trong đó tùy ý tu trọn vẹn một môn nào, khi đắc đạo cũng được vào trong bể Phật pháp đó cả - quy nguyên vô nhị lộ.

Theo môn tu Tịnh Độ: Chuyên tâm trì niệm danh hiệu Đức Phật A-Di-Đà, là ý nghĩa nhất thần chứ không phải đa thần phiền phức gì nhiều.

17) Phạm Kế:

Tại sao có câu "Lễ Phật quanh năm không băng ngày Rằm tháng Giêng?"

Hòa thượng:

Đó là ngày trăng tròn đầu tiên của năm mới. Đó là rằm tháng Giêng hay tết Thượng nguyên. Tết này phần lớn được tổ chức tại chùa vì ngày rằm tháng Giêng cò gọi là ngày lễ trọng tuần đầu năm đối với mỗi tháng đôi tuần về sau, thiện nam, tín nữ đi lễ rất đông.

Nói thêm, theo Phật học từ điển bản thực dụng nói rõ ngày Phật thành đạo trăng tròn. Lấy góc độ múi thứ 6 của địa cầu mà nhìn thì mặt trăng sáng sớm hôm rằm mới đúng giờ này. (Ngày Phật đản trước đây 8-4 âm lịch tương ứng ngày 8-5 dương lịch, cũng như ngày 8-2 ngày Phật xuất gia, ngày Phật nhập Niết bàn… đều là ngày trăng tròn).

18) Phạm Kế:

Còn rằm tháng Bảy?

Hòa thượng:

Đó là tết Trung nguyên đã thành phong tục người xưa gọi coi ngày "xá tội vong thân".

Nguyễn Du có thơ:

Tiết tháng bảy, mưa dầm sùi sụt

Toát hơi may, lạnh ngắt xương khô.

Vào ngày này, tại các chùa thờ Phật thường làm cỗ chay và giảng kinh vu lan. Còn các nhà thì bày cỗ cúng gia tiên.

19) Phạm Kế:

Tại sao tại nhà hay tại chùa người ta thường thắp ba nén hương và cúi mình lạy 5 lạy? Tại sao con người số 3 văn hóa con số 5 lại gặp nhau ở đây? Thưa Hòa thượng?

Hòa thượng:

Vốn các triều đại xưa theo tam giáo tức Phật giáo, đạo Khổng và đạo Lão. Ba đạo này thường lấy số 3 và số 5 làm chủ thể.

Vì vậy khi lễ người ta thường thắp ba nén hương và lạy 5 lạy hay 5 vái. Đạo Phật có tam quy và ngũ giới. Tức khuyên thiện nam tín nữ hướng về Phật, Pháp, Tăng và Ngũ giới là khuyên tránh sát sinh, nói dối, trộm cướp, tà dâm và uống rượu.

- Đạo Khổng thì khuyên người ta theo tam cương ngũ thường. Tam cương "quân vi thần" (vua là cái dây lớn của bề tôi), "phụ vi tử cương" (cha là cái dây lớn của con), phu vi phụ cương (chồng là cái dây lớn của vợ). Trong quan hệ này, bầy tôi sẵn sàng chết vì vua, con sẵn sàng chết thay cha, vợ sẵn sàng chết thay chồng. Tức ba mối quan hệ lớn giữa vua tôi, cha con, vợ chồng và 5 điều phải theo: Nhân, nghĩa, lễ, trí, tín.

- Đạo Lão theo thuyết vô vi thì lấy Tam thanh làm nền tảng của vũ trụ, tức ngọc thanh, hương thanh và thái thanh; Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ.

Hương thắp cúng Phật 3 nén là còn lấy ý nghĩa giới hướng, định hướng và tuệ hướng; 5 nén thì thêm giải thoát hướng, giải thoát tri kiến hướng.

20) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, trong KINH THIỆN SINH có lời Đức Phật dạy về giáo dục gia đình? Thiện Sinh là ai? Nội dung Kinh Thiện Sinh?

Hòa thượng:

Thiện Sinh là tên chàng thanh niên thuộc dòng dõi Ba-la-môn, Phạn âm là Sigala (Thi-Ca-La-Việt) người Ấn Độ.

Vào một buổi sáng, Đức Phật gặp một chàng thanh niên Singala làm lễ lạy 6 phương ở ngoài thành Xá Vệ. Phật hỏi lý do về việc lễ lạy đó, Singala trả lời: Khi cha con sắp qua đời có dặn con sáng sáng phải lễ 6 lễ cho các phương: Đông, Tây, Nam, Bắc, phương trên và phương dưới. Nhân đó Đức Phật liền dạy cho Singala lễ 6 phương theo đạo Phật thì có ý nghĩa rất hay chứ không chỉ lễ mà không hiểu như vậy. Lễ 6 phương là nội dung nếp sống đạo đức của người Phật tử tại gia.

Để dễ hiểu, dễ nhớ bản kinh này tôi đã lược dịch thể diễn ca dành cho Phật tử dễ đọc.

Bản dịch đã được cấp giấy phép xuất bản số 313/CXB ngày 6-11-1991, in 5000 cuốn. Đọc diễn ca Kinh Thiện Sinh sẽ hiểu nội dung và ý nghĩa của lời Phật dạy.

LỄ SÁU PHƯƠNG

LỜI PHẬT DẠY VỀ GIÁO DỤC GIA ĐÌNH

Khi xưa Phật ở trên đời,

Tại thành Vương Xá sớm trời ra đi.

Thấy non Kê Túc phía xa,

Có chàng trai trẻ lễ đà sáu phương;

Thi-Ca-La-Việt tên chàng,

Phật liền đến hỏi "sáu phương là gì?"

Bạch rằng: "Thân phụ xưa kia,

Dạy con làm thế chớ hề đơn sai.

Nên con chỉ biết lễ hoài,

Nghĩa thì không biết xin ngài dạy cho"

Phật rằng: Anh đã lầm to,

Lời cha anh trước dặn dò thiết tha:

Sáu điều dữ phải tránh xa,

Đó là sáu thứ lễ mà noi theo.

- 4 -

Một là hay uống rượu nhiều,

Hay là cờ bạc lêu têu hàng ngày,

Ba là ngủ sớm dậy chày,

Bốn là thiết khách rượu sau lu bù,

Năm là bạn ác giao du,

Sáu là sát hại gian thu của người,

Gió giăng nam nữ chơi bời;

Sáu điều trong sạch lễ thời là đây,

Không chừa lễ vậy chẳng hay,

Hại thân, phá tán gia tài không ngăn.

Bạn lành ta hãy nên thân,

Còn như bạn dữ ta cần lìa xa.

I

"Dạy cho sáu lễ phương là,

Hướng Đông, đối với mẹ cha năm điều:

Một là hiếu kính sớm chiều,

Mẹ cha vui vẻ đủ điều làm con;

Hai là gắng sức trông nom,

Bữa ăn gióng giả ấm êm gia đình;

Ba là đỡ mẹ cha mình,

Những khi vất vả xót tình làm thay;

Bốn là phải nhớ hàng ngày,

Công cha nghĩa mẹ sánh tày non cao;

Năm là cha mẹ yếu đau,

Thuốc thang phụng dưỡng lo âu vẹn tròn.

- Mẹ cha đối với các con,

Cùng năm điều tốt răn luôn cho rành;

Một là bỏ dữ làm lành;

Hai là trí thức tốt lành nên thân;

Ba là việc học chuyên cần;

Bốn là đến tuổi hôn nhân kịp thì;

Năm là chẳng tiếc của chi;

Liệu bề cung cấp phải khi tiêu xài.

II

"Hướng Nam, trò đối với thầy"

Một là kính nể hàng ngày không sai;

Hai là ghi tạc lời thầy;

Ba là giúp việc khi nay thầy cần;

Bốn là chăm sóc tiến thân;

Năm là bảo vệ ân nhân mọi chiều.

- Với trò thầy cũng năm điều:

Một là dạy dỗ bao nhiêu không chồn;

Hai là muốn trò mình hơ;

Ba là kiến thức vững bền khôn lay;

Bốn là giải đáp điều hay;

Năm là trò giỏi hơn thầy càng mong.

III

Hướng Tây, vợ đối với chồng:

Một là vui vẻ thấy chồng tới nơi;

Hai là chồng vắng mái ngoài;

Sẵn sàng cơm nước bữa thời chờ mong;

Ba là trinh tiết một lòng;

Bốn là chòng mắng cũng không nổi khùng;

Chẳng hề tư túi của chung;

Năm là đêm ngủ sau chồng phút giây;

Soát xem nhà cửa đó đây,

Mọi bề chu đáo mới hay đi nằm.

- Phận chồng đối xử cũng năm:

Một là tình vợ một niềm yêu đương;

Hai là ăn uống nhịn nhường,

Không khe khắt để vợ thường được vui;

Ba là ăn mặc tùy thời,

Rộng cho tô điểm bề ngoài đoan trang;

Bốn là giao phó sẵn sàng,

Tề gia nội trợ đảm đang gia đình;

Năm là nam nữ phân minh,

Thập thò thú vị vợ mình sinh nghi.

IV

"Lễ quay hướng bắc những gì?

Là tình bè bạn nghĩa thì có năm:

Một là bạn có lỗi lầm,

Lựa lời giải thích can ngăn kịp thì;

Hai là bị bệnh nạn gì,

Sẵn sàng giúp đỡ nếu khi bạn cần;

Ba là chuyện kín gia nhân,

Chớ nên tiết lộ vạch trần nhau ra;

Bốn là lui tới thăm nhà,

Lỡ khi va chạm xuề xòa cho nhau;

Năm là tương trợ lẫn nhau,

Giàu nghèo chẳng chút thấp cao sinh lòng,

V

"Lễ quay xuống đất nói chung,

Chủ nhà, người phục vụ cùng nêu gương:

Một là chủ biết xót thương,

Những khi đói rét liệu chừng mà sai;

Hai là đau ốm chẳng may

Thuốc thang cứu chữa cho ngay được lành;

Ba là chớ có đành hanh,

Chỉ hay đánh đập thiếu tình thứ tha;

Bốn là riêng của người ta,

Thì đừng nhòm ngó để mà chiếm đi,

Năm là người sẵn giúp vì,

Cho gì bọn họ phải chia đúng phần.

- Về người phục vụ mấy vần:

Một là dạy sớm chuyên cần tận tâm;

Hai là thấy việc đáng làm,

Không chờ sai bảo phải chăm phận mình;

Ba là của cải gia đình,

Không nên lãng phí tội tình chủ nhân;

Bốn là chủ vắng xa gần,

Quan tâm những lúc chủ nhân đi về;

Năm là danh dự chủ nhà,

Phải nên bảo vệ thật là trơn tru.

VI

"Hướng lên trời lễ dạy cho,

Cúng dàng tôn trọng thầy tu, bạn lành:

Một là thật sự trung thành;

Hai là tận tụy hết mình quản chi,

Ba là chăm hỏi đạo nghi;

Bốn là tu học tư duy phép mầu;

Năm điều hiểu rộng thấm sâu,

Nhất tâm niệm Phật, ra vào thiền-môn.

- Bề cũng lại dạy luôn:

Một là "lục độ" giữ trong thân tâm,

Hay là đức hạnh chẳng lầm;

Ba là kiểm điểm "nói - làm" hợp nhau;

Bốn là lễ phép đã làu,

Lại thường thương xót khắp hầu sinh linh;

Năm là phát nguyện làm lành

Hướng về Tịnh-độ, phát sinh Bồ-đề.

Lợi dân, ích nước chẳng nề,

Giúp đời an lạc mọi bề làm gương.

Đó là phép "lễ sáu phương"

Vâng lời cha dạy chủ trương thực hành"

Phật liền thuyết kệ chứng minh,

Thiện Sinh lạy tạ chí thành tin theo.

21) Phạm Kế:

Kể từ năm 1981, Phật giáo cả nước ta đã thống nhất với tên gọi Giáo hội Phật giáo Việt Nam và hoạt động theo phương châm Đạo pháp, Dân tộc, Chủ nghĩa xã hội. Xin Hòa thượng vui lòng cho biết công tác nghiên cứu Phật học Việt Nam nên theo một tiến trình, cách thức như thế nào?

Hòa thượng:

Giáo hội Phật giáo Việt Nam có Viện nghiên cứu Phật học (1989) tại chùa Quán Sứ (Hà Nội), gọi cho đủ là Phân viện nghiên cứu Phật học Việt Nam. Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia cũng mới thành lập Viện Nghiên cứu Phật học. Trung tâm khoa học xã hội và nhân văn quốc gia cũng mới được Nhà nước cho phép thành lập Viện Nghiên cứu Phật học.

Nghiên cứu Phật học, tất nhiên phải theo Tam Tạng thánh giáo; Kho tàng kinh điển của đạo Phật. Ở chùa Quán Sứ (Hà Nội) hiện có Đại Tạng kinh chính chân tu và mới nhận hàng kho sách lớn từ Đài Loan gửi tặng. Ngoài ra có nhiều kinh sách ngoại văn: Anh, Pháp, Nhật, Phạn văn (Pa-ly hay Sancrít), cùng nhiều bộ kinh chữ Hán, chữ Việt. Ở Huế và thành phố Hồ Chí Minh còn có nhiều kinh kệ, sách báo phong phú hơn.

Hiện nay không ít tăng ni, phật tử, trí thức hoạt động trên các lĩnh vực muốn nghiên cứu Phật học phát vô ngại tâm, hộ trì chính pháp, hòa hợp cùng nhau chung lòng, nối gót tiền bối, lao động trí óc, phát vô lậu tuệ, nghiên cứu phiên dịch trước tác, biên soạn làm sáng đạo, ích đời. Đây là một mảng không thể thiếu được của nền văn hóa bản sắc dân tộc Việt Nam ta, nó tồn tại mãi mãi với non sông gấm vóc của chúng ta hôm nay và các thế hệ mai sau. Phật giáo miền Bắc nước ta là cái nôi, căn cứ địa, là gốc tích là trung tâm Phật giáo nguyên thủy của cả nước ta. Đây cũng là nơi giao dịch với Phật giáo các nước trên thế giới.

22) Phạm Kế:

Xin Hòa thượng điểm đôi nét về giáo pháp Phật giáo Việt Nam cần nghiên cứu?

Hòa thượng:

Nói về giáo pháp của đạo Phật nước ta đã có từ thế kỷ I, dấu tích từ ngài An Kỳ Sinh ẩn tu ở chùa núi Yên Tử (Quảng Ninh).

Thế kỷ II, lần lượt các những bậc cao tăng từ Ấn Độ truyền đạo Phật vào Việt Nam, đầu tiên là ngài Khang Tăng Hội. Trong số đó có vị cư sĩ gọi Mâu Bác người Trung Quốc sang tu ở nước ta, đã phiên dịch được 15 bộ kinh phật từ chữ Phạn sang chữ Hán.

Thế kỷ VI, vị Phạm Tăng Ni Đa Lưu Chi thiền sư, du hành đến nước ta tu trì hoằng pháp, dịch được bộ kinh Tổng Trì.

Các đạo sư trên gây mầm đạo, phát tích Phật giáo ở đất Luy Lâu (nay là địa phận chùa Dâu, chùa Bình, chùa Tướng, huyện Thuận thành, Hà Bắc).

Đời nhà Đinh có cột kinh Tràng từ nơi Triều chính xuất hiện ra.

Triều đại Tiền Lê rất sùng đạo Phật. Vua Lê Đại Hành sai sứ thần sang Trung Quốc thỉnh được Đại Tạng kinh đem về truyền bá trong nước.

Vua Lý Thái Tổ sai thần sang Trung Quốc thỉnh được nhiều bộ kinh, luật, luận đem về lưu trữ ở thư viện Đại Hưng của triều đình để làm của báu và lần lượt ban hành truyền bá trong dân gian.

Ít lâu vua nhà Tống lại cho người đưa sang tặng một Đại tạng kinh nữa.

Đời Trần, đạo Phật phát triển qua Đinh, Lê, Lý, nay trở thành mọt đỉnh cao chói lọi. Vua quan xuất gia tu trì tại chùa. Công tác nghiên cứu Phật học lúc này tiến tới rất sâu.

Vua Trần Nhân Tôn lại một lần nữa sai sứ sang Trung Quốc thỉnh được Đại tạng kinh hoàn chỉnh, đem về bảo quản ở cung Thiên Trường rồi cắt ván ấn hành.

Đời Hậu Lê, Hòa thượng Phạm Công là một bậc danh đức cũng thỉnh được nhiều bộ kinh Phật bằng Hán văn ấn loát phát hành.

Ba lần thỉnh toàn tạng, hai lần thỉnh lẻ được nhiều kinh sách Phật nhưng tiếc rằng bị phân tán, thất lạc quá nhiều, không lưu trữ một cách hệ thống Đại tạng kinh hoàn chỉnh.

Nói thêm về Đại tạng kinh của một số nước, ta cũng cần khảo cứu. Trung Quốc có nhiều bộ kinh luật, luận dịch thành Hán văn, tập hợp thành kho tàng Pháp bảo gọi là Đại Đường Nội, Điển Lục. Đời Tống có Đại Tạng kinh, đó là Tống Tạng gồm 5.048 cuốn sách. Kế tiếp có Nguyên tạng, Minh tạng, Thanh tạng, Tần già tạng, Triều Tiên có Cao-ly tạng.

Diến Điện có Diến Điện tạng, Nhật Bản thời vua Minh Trị tập hợp Đại tạng kinh, lần đầu gọi là Hiệu Đính Xúc Bản chọn toàn Yếu Điển gồm 419 tập với 8.534 cuốn sách. Sau bổ sung thêm gọi là Vạn Tự tạng gồm 1.108 cuốn lớn, mỗi cuốn gồm nhiều bộ kinh sách nhỏ. Sau có thêm nhiều bộ sách nữa gọi là lục và các sách chú sở, soạn thuật là Đại tạng lớn hơn nữa, thứ đến Đại chính Tân tu 100 tập lớn, chia thành 31 loại trong số 85 tập và phần đồ tượng trong 15 tập cuối. Tạng này gồm đủ thứ kinh sách kim cổ của đạo Phật gồm 13.520 cuốn.

Nay nghiên cứu Phật học, hẳn phải dựa vào pho Đại Tạng Kinh hiện có là chính để dịch thuật, nghiên cứu, xuất bản, lưu hành. Đây là công trình lớn của giáo hội Phật giáo và của mọi người quan tâm đến Phật giáo Việt Nam.

23) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, xin được biết ý kiến của Hòa thượng về việc nghiên cứu giáo lý đạo Phật với việc nghiên cứu tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh?

Hòa thượng:

Nghiên cứu về tất cả các vị Bồ-tát hóa thân của Đạo Phật và các vị lãnh tụ của dân tộc, của thế giới cần xem xét kỹ hoàn cảnh lịch sử, đại danh, thời gian con người đó xuất hiện. Chính hoàn cảnh đã sinh ra con người có tư tưởng đương đại, và ngược lại, con người thúc đẩy và làm cho hoàn cảnh thay đổi.

Đức Thích Ca Mâu ni sinh ra trong hoàn cảnh chúng sinh vô cùng đau khổ cho nên Ngài đã quyết định truyền bá đạo lý cứu khổ cho thế gian.

Hồ Chí Minh sinh ra trong hoàn cảnh đất nước bị ngoại bang cai trị, nhân dân sống trong vòng nô lệ đói khổ, chịu hai tầng áp bức của thực dân, của phong kiến. Hồ Chí Minh đã ra đi tìm con đường cứu nước và sau đó tiếp thu được chủ nghĩa Mác - Lênin. Người đã trở về nước cùng với Đảng lãnh đạo nhân dân làm cách mạng vì sự nghiệp độc lập dân tộc và hạnh phúc của nhân dân.

Những người am hiểu đạo Phật, những người am hiểu chủ nghĩa Mác - Lênin, nếu lại là người am hiểu sâu sắc cả hai đều dễ dàng nhận thấy tư tưởng của Phật và tư tưởng của Hồ Chí Minh có những điểm tương đồng. Ngài Thái Hu Pháp sư nói: "Những vị lãnh tụ trong mỗi nước, phải là các vị Bồ Tát mới hoàn toàn xứng đáng".

24) Phạm Kế:

Xin cho biết nội dung của những điểm tương đồng?

Hòa thượng:

Có nhiều điểm tương đồng trong quan niệm về vũ trụ, về nhân văn, về nguyên nhân của những nỗi khổ đau, về đạo đức làm người, nhưng trước hết cần tìm hiểu quan niệm của đạo Phật về thế giới, về con người để có điều kiện đối sánh.

25) Phạm Kế:

Xin Hòa thượng cho biết cụ thể về một số điểm đã nêu?

Hòa thượng:

Trước hết nói về nhận thức. Đạo Phật cho rằng thế giới là thế giới vật chất. Các sự vật, hiện tượng trong vũ trụ (sách Phật gọi là "vạn pháp") các hiện tượng, sự vật hữu tình có thần sắc, hình tượng cụ thể và vô hình giác quan ta có thể nhận thức được. Khái niệm này có khác với khái niệm Pháp (trong Phật - Pháp - Tăng) không phải do một đấng thiêng liêng nào tạo tác bằng những phép mầu nhiệm, mà được tạo nên bởi những phần vật chất nhỏ bé nhất của vũ trụ. Phần nhỏ bé nhất ấy gọi là "bản thể", là thực tướng của sự vật, hiện tượng (trong các sách Phật nói bản thể của vũ trụ gọi là Chân như, Như như, Chân ngã, Pháp tính, Chân tâm, Tâm viên giác, Giác diệu minh tâm, diệu minh chân tâm...)

Các sự vật và hiện tượng trong các vũ trụ không đứng yên mà luôn luôn chuyển động, biến đổi (sách Phật gọi là vô thường (Anitya) theo một chu trình: thành - trụ - hoại - không (đối với các loài vô tình), hay sinh - trụ - dị - diệt (đối với các loài hữu tình, tức là phát sinh, trưởng thành, hư hoại và tan rã). Với quan niệm này đạo Phật cho rằng, không phải sự vật, hiện tượng sinh ra mới gọi là sinh, mất (chết) đi mới gọi là diệt, mà trong sự sống có sự chết, chết không phải là hết, chết là điều kiện của một sinh thành mới. Sinh và diệt là hai quá trình xảy ra đồng thời trong một sự vật, hiện tượng, cũng như trong toàn thể vũ trụ rộng lớn. Hay nói cách khác là sự thành trụ của pháp này, thế giới này là sự hoại không của thế giới khác, pháp khác, cứ như vậy mà tiếp diễn không ngừng.

Các sự vật, hiện tượng trong vũ trụ chuyển động, biến đổi đều bị chi phối bởi quy luật nhân duyên (nhân là mầm tạo quả, duyên là điều kiện, phương tiện. Ví như hạt thóc là nhân; đất, nước, không khí, ánh sáng... là duyên), tức là sự vật, hiện tượng trong vũ trụ do nhân duyên mà thành. Nhân duyên hòa hợp là sự vật sinh, nhân duyên tan rã là sự vật diệt.

(Kinh Thủ lăng nghiêm có câu:

"Nhân duyên hòa hợp, hư vọng hữu sinh

Nhân duyên ly biệt, hư vọng danh diệt")

Tùy theo nhân duyên kết hợp mà thành các sự vật, hiện tượng khác nhau. Tuy nhiên, một sự vật, hiện tượng không phải do một nhân duyên mà do nhiều nhân duyên. Nhân cũng không tự nhiên mà có, mà do nhiều nhân duyên đã có từ trước. Trong vũ trụ là hệ thống nhân duyên vô tận, sách Phật gọi là "trùng trùng duyên khởi" của vũ trụ. Do đó, các sự vật hiện tượng quan hệ mật thiết với nhau, nương nhờ, tác động chi phối lẫn nhau.

(Kinh Hoa Nghiêm có câu:

Nhất tức đa

Đa tức nhất

Nhất tức nhất thiết

Nhất thiết tức nhất.

Có nghĩa là:

Một tức là nhiều

Nhiều tức là một

Một tức là tất cả

Tất cả tức là một.)

Trong nhận thức thế giới, Phật giáo còn có thuyết "sắc không". Sắc là danh từ Phật học chỉ sự vật, hiện tượng ở trạng thái có hình tướng trong không gian mà con người phân biệt được gọi là "có"; "không" chỉ sự vật, hiện tượng ở trạng thái không có hình tướng mà con người không nhận biết được. Theo thuyết "sắc không", thế giới luôn luôn chuyển động, biến đổi nhưng không phải khi sự vật tồn tại ở trạng thái có hình tướng (sắc) mới là có, ở trạng thái không (diệt) mới là không.

Thực ra cái tên gọi là không đã là có và cũng là có, cái gọi là có đã là không và cũng là không. Sắc sắc, không không, có đấy mà không có đấy, không đấy mà có đấy. Sắc, không là hai dạng tồn tại của vật chất. Muôn vật hữu hình đều do 4 nguyên tố chính: tứ đại; đất, nước, lửa, gió tạo thành:

(Kinh Bát nhã có câu:

Sắc bất dị không, không bất dị sắc

Sắc tự thị không, không tức thị sắc

Có nghĩa là:

Cái sắc chẳng khác cái không, cái không chẳng khác cái sắc.

Cái sắc tức là cái không, cái không tức là cái sắc).

Tuy là sắc nhưng chân tính không, tuy là không nhưng nhân duyên hữu; không tách rời nhau được.

Đạo Phật cũng đưa ra quan niệm về không gian và thời gian.

Đạo Phật cho rằng thời gian là vô cùng, không gian là vô tận, thế giới nhiều như cát của sông Hằng (Gange). Tuy nhiên Đạo Phật cũng đưa ra khái niệm đo lường cụ thể (ba lần nhân nghìn bằng 1.000.000.000 thế giới).

Về không gian có "tam thiên thế giới" gồm đại thiên thế giới, trung thiên thế giới, tiểu thiên thế giới, mỗi tiểu thiên thế giới có một ngàn tiểu thế giới.

Về thời gian có "tam kiếp" gồm đại kiếp (80 tiểu kiếp hay 40 trung kiếp),trung kiếp và tiểu kiếp. Mỗi tiểu kiếp (8.400.000 x 2) =16.800.000 năm (16 triệu tám trăm ngàn năm).

Khi xem xét riêng từng sự vật, hiện tượng, Phật giáo cũng nhìn nhận giới hạn thời gian, không gian, tức là có khởi đầu và kết thúc (nhưng đây là kể từng giai đoạn, thật ra là vô thủy).

Tóm lại, đạo Phật cho rằng thế giới vật chất luôn luôn chuyển động và biến đổi, vô thủy, vô chung (cũng có cái vô thủy nhưng hữu chung như hư vọng, tội lỗi, sinh tử), không có bắt đầu, không có kết thúc. Sự biến đổi của thế giới, sinh diệt của sự vật, hiện tượng không phải do phép lạ từ bên ngoài, mà tự nó gọi là "tự kỷ" nhân quả. Sự vật, hiện tượng mà con người nhận biết qua thần sắc, hình tướng chỉ là giả tạm, không có thực tướng, hay nói một cách khác, đối với con người thế giới quan đang tồn tại là hư ảo, không có thực. [...]

26) Phạm Kế:

Đạo Phật quan niệm về con người như thế nào?

Hòa Thượng:

Đạo Phật nói nhiều đến nhân văn, đến con người, đề cao vai trò của con người và đặt niềm tin vào con người.

Trước, đạo Phật cho rằng con người không phải do Thượng đế hay một đấng thiêng liêng nào sinh ra.

Con người là một pháp đặc biệt của thế giới.

Con người gồm phần sinh lý, phần tâm lý và là sự kết hợp của Ngũ Uẩn (gồm 5 yếu tố: sắc, thụ, tưởng, hành và thức) (Uẩn hay ẩm - Rupaskadha - nguyên nghĩa là tích tụ, Ngũ Uẩn là 5 yếu tố được tích tụ).

- Phần sinh lý gồm "sắc uẩn" (Rupa kaya) là thần sắc, hình tướng được giới hạn trong không gian bằng xương, thịt, da, được tạo thành bởi 4 yếu tố vật chất, gọi là "tứ đại" bao gồm địa (đất), thủy (nước), hỏa (lửa), phong (gió) (4 yếu tố tạo nên thần sắc hình tướng là đất tạo các phần cứng như xương, lông tóc, lục phủ, ngũ tạng; nước tạo chất lỏng: máu, mật, mồ hôi...; hỏa tạo thân nhiệt; gió tạo hơi thở, hơi khí trong cơ thể).

- Phần tâm lý hay phần tinh thần, ý thức gồm; "thụ uẩn", tưởng uẩn, hành uẩn, thức uẩn được biểu hiện bằng tám thứ thức, 8 phần tri giác của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân ý, ý căn và bản thể thức.

Phần tâm lý bao giờ cũng dựa vào phần sinh lý hay nói cách khác, không thể có tinh thần, ý thức ngoài cơ thể vật chất. Đây là nói khi người còn đang sống, con người cũng như mọi sinh vật khác, hiện tượng khác trong vũ trụ phải tuân theo quy luật; sinh - trụ - dị - diệt và thực chất chỉ là giả hợp của ngũ uẩn. Khi ngũ uẩn kết hợp lại thì gọi là sinh, khi ngũ uẩn tan ra thì gọi là diệt. Do đó, con người, đạo Phật gọi là "ngã" (Atman) hay cái "ta" cũng chỉ là giả tướng không có thật - vô ngã (khi lý giải về cái ta, sách Phật đưa ra những thí dụ khá sinh động về túp lều và chiếc xe. Cái là túy lều chỉ là giả hợp của tranh, tre và bùn đất. Cái gọi là xe chỉ là sự giả hợp của các bộ bánh, khung, càng. Nếu tranh, tre, bùn, đất trở về cái thể của nó thì không còn túp lều nữa. Nếu tách chiếc xe thành từng bộ phận bánh, càng, khung riêng rẽ thì không thể gọi là cái xe được).

Đạo Phật không cho rằng con người đã chết là hết. Sách Phật gọi là "chấp đoạn", hoặc sau khi chết có linh hồn bất tử (Phật không thừa nhận linh hồn vĩnh cửu. Cái linh giác đi đầu thai, đạo Phật gọi là "thần thức" tiếp tục đầu thai vào kiếp khác, sách Phật gọi là "chấp thường". Đạo Phật giải thích con người sau khi chết bằng thuyết "nghiệp báo" (karma) và "luân hồi" (samsana) (Nhân quả hay nhân duyên quả là luận thuyết quan trọng của đạo Phật. Theo thuyết này thì Nhân (hay mầm) gặp duyên (điều kiện, phương tiện) sẽ tạo ra quả. Quả đó lại là nhân để khi có đủ duyên sẽ tạo ra quả mới tùy theo, cứ như vậy tiếp tục không ngừng vì còn vọng sinh).

Con người ta là giả tưởng trong quá trình tồn tại (khi ngũ uẩn kết hợp) đã làm những việc thiện, việc ác, tạo ra "nghiệp". Theo quy luật nhân quả những việc làm thiện, ác đó sẽ là động lực, là nhân để tạo nên sự kết hợp của ngũ uẩn tiếp theo, tức là tạo ra con người mới. Cứ như thế kéo con người vào vòng luân hồi sinh tử không ngừng, từ đời này qua đời khác, từ kiếp này qua kiếp khác. Con người kiếp này phải chịu quả báo về những việc làm của họ làm ở kiếp trước. Con người của quá khứ là nhân của con người hiện tại, con người hiện tại là nhân của con người trong tương lai. Con người ở kiếp này sinh là con người của kiếp trước diệt, nhưng con người ở kiếp này không phải là con người của kiếp trước và cũng không khác con người ở kiếp trước. Với lý thuyết nhân quả, nghiệp - nghiệp báo, đạo Phật cho rằng không có một hành vi thiện, ác nào của con người, dù là nhỏ bé, dù được bưng bít che đậy, cũng không tránh khỏi quả báo nếu đoạn kết "sinh nhân" thì còn quả báo sinh tử nữa.

Một lý thuyết quan trọng nữa của đạo Phật để lý giải về con người là học thuyết về "khổ và con đường cứu khổ". Sách Phật quy vào trong "tứ diệu đế" hay "Tứ thánh đế" tức là 4 chân lý cao siêu: khổ đế, tập đế, diệt đế, đạo đế.

27) Phạm Kế:

Xin được Hòa thượng giải thích cho nội dung của từng loại đế?

Hòa thượng:

1- Khổ đế (Dukkha satya) là chân lý nói về nỗi khổ của đời người. Đạo Phật cho rằng "đời là bể khổ": sinh, lão, bệnh, tử đều là khổ.

Mong ước mà không đạt (cầu bất đắc) là khổ. Phải xa lìa người mà mình yêu thương (ái biệt ly) là khổ. Phải sống với người mà mình không ưa (oán tăng hội) là khổ. Khổ đau là vô tận và tuyệt đối.

Cuộc đời ngoài khổ đau không còn tồn tại nào khác. Ngay cái chết cũng không chấm dứt sự khổ, mà tiếp tục sự khổ mới. Phật ví sự khổ con người bằng hình ảnh: "Nước mắt của chúng sinh nhiều hơn nước biển".

2- Tập đế (Sam uda satya) là chân lý nói về nguyên nhân tạo sự đau khổ. Đạo Phật cho rằng nguyên nhân sâu xa của sự khổ đau, phiền não là do "thập nhị nhân duyên" tức là 12 nhân duyên tạo ra chu trình khép kín trong mỗi con người gồm vô minh - hành - thức - danh sắc - lục nhập - xúc - thụ - ái - thủ - hữu - sinh - lão - tử - ưu bi khổ não.

"Thập nhị nhân duyên" còn nhiều cách giải thích khác nhau nhưng nhìn chung đều cho rằng 12 nhân duyên có quan hệ mật thiết, cái này là nhân, làm duyên cho cái kia, cái này là quả của cái trước, đồng thời làm nhân cho cái sau.

- Vô minh (avidya) là mê hoặc, tối tăm, nhầm lẫn, ngu dốt, là trạng thái trí tuệ không đúng đắn. Do vô minh con người không nhận thức được thực tướng, bản chất của thế giới và của chính con người, cho nên sinh ra vọng tâm, chấp ngã, cho rằng cái ta trường tồn và trên hết. Từ đó sinh ra vị kỷ, tham lam, dục vọng và có những hành động tương ứng. Nhưng hành động đó tạo ra nghiệp, con người có 3 nghiệp: "thân nghiệp" là những nghiệp do thân tạo ra; "khẩu nghiệp" là những nghiệp do miệng lưỡi tạo nên; "ý nghiệp" là những nghiệp do ý nghĩ tạo nên. Cũng có thể nêu một số việc ác do thân, khẩu, ý tạo nên là sát sinh, trộm cắp, dâm dục, nói dối, nói hai mặt, nói khoác lác, nói thô ác, tham lam, giận dữ, si mê. Do tạo nghiệp, đặc biệt là nghiệp ác mà con người phải chịu đau khổ, không dứt ra khỏi vòng luân hồi sinh tử. Như vậy là do mê hoặc, tối tăm mà sinh ra nghiệp. Vì tạo nên nghiệp nên phải chịu quả khổ. Quá trình hoặc - nghiệp - quả (khổ) diễn đi diễn lại mãi, không chỉ trong một đời mà trong nhiều đời, nhiều kiếp.

Có thể khái quát 12 nhân duyên trong quá trình hoặc - nghiệp - quả như sau:

Hoặc gồm vô minh, ái, thủ;

Nghiệp gồm hành hữu

Quả gồm thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thụ, lão, sinh, tử.

3- Diệt đế (Nirodha Satya) là chân lý nói về sự khổ. Đạo Phật quan niệm sự khổ do sự vận hành của thập nhị nhân duyên, trong đó gốc rễ sâu xa là vô minh. Vậy muốn diệt khổ phải đi ngược lại sự vận động của 12 nhân duyên, bắt đầu từ sự diệt trừ vô minh. Vô minh bị diệt, trí tuệ được bừng sáng hiểu rõ được bản chất của tồn tại, thực tướng của vũ trụ và của con người, không còn tham dục và kéo theo những hành động tạo nghiệp nữa, tức là thoát khỏi vòng luân hồi sinh tử. Nói cách khác, diệt trừ được vô minh, tham dục thì thì hoạt động ác nghiệp của ngũ uẩn dừng lại, tu chứng được niết bàn tịch diệt khi ấy mới biết luôn luân hồi sinh tử.

4- Đạo đế (Marga Saya) là chân lý nói về con đường tu tập phải theo. Đạo Phật chủ trương vừa lấy trí tuệ diệt trừ vô minh, phá vòng luân hồi sinh tử, vừa thực hành tu tập diệt trừ tham dục để chuyển nghiệp, đạt tới sự giải thoát.

Đạo Phật đặt ra nhiều phép tu tập thực tiễn, trong đó quan trọng hơn cả là tu theo "Bát chính đạo" và "Tam học". Các phép tu tập là:

- "Tứ niệm xứ" là 4 nơi hướng sự suy nghĩ vào: thân, thụ, tâm, pháp.

- "Tứ chính cần" là 4 điều siêng năng chân chính trong tu tập để bỏ điều ác, làm điều thiện. Phép tu hành nhằm chế ngự những hành vi biểu lộ ra bên ngoài.

- "Tứ thần túc" là 4 chỗ nương tựa để định tâm: thiền, niệm, tinh tiến, tuệ.

- "Ngũ căn" và "ngũ lực". Ngũ căn là 5 cái gốc sinh ra các thiện pháp: tín căn, tính tiến căn, niệm căn, định căn, tuệ căn.

Ngũ lực là ngũ căn đạt tới mức độ trị được phiền não, diệt trừ cái ác pháp.

- "Thất giác chi" là 7 điều tu tập đạt trí tuệ cao.

- "Bát chính đạo" (Đây là 37 phẩm; Tiểu thừa là chính đạo, Đại thừa là trợ đạo).

Bát chính đạo (Aryastangika Marga)

Đó là con đường tu hành tám điều chân chính:

1. Chính tu kiến (Samyag Drsti) là quan niệm chân chính về đạo, nhất là lý thuyết Tứ diệu để có niềm tin vào sự giải thoát - kiến thức chính đáng.

2. Chính tư duy (Samyag Samkalpa) là suy nghĩ chân chính, nhất là ý nghĩa chân chính của Tứ diệu để lìa bỏ tham dục.

3. Chính ngữ (Samyag Vaca) là lời nói thanh tịnh, thẳng thắn, không nói điều sai trái để không tạo ra nghiệp ác từ miệng.

4. Chính nghiệp (Samyag Karmanta) là hành động chân chính có lợi cho nhân sinh để tam nghiệp (thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp) trong sạch.

6. Chính tinh tiến (Samyag Vyayama) là tiến tới con đường tu hành, bỏ việc ác, làm việc thiện.

7. Chính niệm (Samyag Smrti) là chỉ nghĩ về chính pháp, gạt bỏ những suy nghĩ sai lầm, những hành động bất chính.

8. Chính định (Samyag Samadhi) là giữ cho thân tâm vắng lặng, không vọng động để trí tuệ bừng sáng.

Tam học

Tam học là giới - định - tuệ, là tiến trình tu hành để đạt tới sự giác ngộ.

- Giới (Pratimoksa) từ phiên âm chữ Hán là ba-la-đề-mộc-xả hay "biệt giải thoát", là những điều răn cấm, những quy định giúp người tu hành không phạm những lỗi lầm do thân, khẩu, ý tạo ra. Đạo Phật chế định nhiều giới cho các đối tượng tu hành.

- Định (Samdhi) là phương pháp giúp người tu hành không tán loạn thân tâm, nhờ đó mà loại trừ những ý nghĩ xấu, tư tưởng xấu, tạo điều kiện cho trí tuệ phát sáng.

- Tuệ (Prajnà) là người tu hành có trí tuệ sáng suốt đã diệt trừ được vô minh, tham dục, chứng ngộ được chân lý Phật, do đó chỉ nghĩ làm điều thiện, mưu lợi cho chúng sinh.

Đạo Phật coi tam học, giới là quan trọng bậc nhất, vì có giữ giới thì tâm mới định, tâm có định thì tuệ mới phát sinh. Tuệ có phát sinh thì mới diệt trừ được vô minh, phiền não, mới "minh tâm, kiến tính" và thành Phật được.

Tu tam học cũng là quá trình tu theo bát chính đạo.

- Chính ngữ, Chính nghiệp, Chính tinh tiến, Chính mệnh là Giới

- Chính niệm, Chính định là Định

- Chính tu kiến, Chính tư duy là Tuệ

28) Phạm Kế:

Đạo Phật Việt Nam ta phát triển rực rỡ nhất là giai đoạn nào?

Hòa thượng:

Phật giáo thiền tông vào nước ta, trước hết phát triển trong giới trí thức - cung đình từ Đinh (968-980) tiền Lê (890-1009) đến Lý (1010-1225) và đã mang trong mình nó bản sắc Việt Nam, mà tiêu biểu là phái Thảo Đường (vị thiền sư Thảo Đường sáng lập phái này ở chùa Khai Quốc) do Lý Thánh Tông, một vị vua anh kiệt tham thiền đứng đầu. Nhưng thiền học Việt Nam phát triển rực rỡ nhất là giai đoạn nhà Trần (1226-1400).

Với tư tưởng vừa thâm trầm vừa phóng khoáng của các nhà thiền học đời Trần đã đúc kết trong các tác phẩm như Khóa hư lục của Trần Thái Tông, Tuệ Trung thượng sĩ ngữ lục cùng thơ, kệ, ngữ lục của Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang đã làm cho bình diện Phật học nước ta bừng sáng lên.

Đặc biệt, sự xuất hiện của phái thiền Trúc Lâm Yên Tử là điều quan trọng vì phái thiền này hoàn toàn do người Việt ta sáng lập, thể hiện được đầy đủ đặc trưng Việt Nam, để lại dấu ấn đặc sắc trong lịch sử văn hóa dân tộc. Đây là phái thiền độc lập của Việt Nam.

Tư tưởng đạo Phật bao la thâu tóm lại bằng một chữ Tâm, cũng như toàn bộ yếu chỉ thiền được nói gọn vào 4 câu:

Truyền riêng ở ngoài kinh giáo

Không lập văn tự,

Chỉ thẳng vào Tâm

Thấy Tĩnh thành Phật.

Đó là điều cốt tủy phổ biến cho cả đạo thiền ở Trung Quốc, Việt Nam và Nhật Bản.

29) Phạm Kế:

Xét bình diện triết học, các nhà thiền học đời Trần đã suy nghĩ và kiến giải các vấn đề Phật giáo đặt ra về Tâm, Phật, vô, hữu, sống, chết… với tinh thần thế nào?

Hòa thượng:

Thật là độc đáo, thật là táo bạo.

- Một học trò hỏi vua Trần Nhân Tông:

- Như thế nào là Phật?

Trả lời:

- Như cám bồi ở dưới cối (Ý nói giác ngộ thấu suốt nghiền tan vọng hoặc trần lao).

Hỏi tiếp:

- Lúc giết người không để mắt thì như thế nào?

Trả lời:

- Khắp toàn thân can đảm.

Trong Hành Trạng thượng sĩ có ghi câu chuyện sau:

Một lần Thái hậu (mẹ Trần Nhân Tông) mời tiệc Tuệ Trung thượng sĩ. Thượng sĩ ăn các món ăn mặn, mó ăn thịt như người đời. Thái hậu thấy lạ, hỏi:

- Anh tu thiền mà ăn thịt, sao thành Phật được?

Thượng sĩ cười đáp:

- Phật là Phật, anh là anh. Anh chẳng cầu làm Phật. Phật chẳng cầu làm anh.

Trần Thái Tông khi Luận về niệm Phật, nói:

- Người trí có ba hạng… Người thượng trí, tâm tức Phật, không cần tu thêm.. Thân Phật tức là thân ta, không có hai tướng, tướng, tướng không hai, lặng lẽ có thường, có mà không biết, ấy là Phật sống.

Trần Thái Tông và Tuệ Trung thượng sĩ quan niệm mục đích của người tu hành Phật là đạt đến giác ngộ (Sambohdi) mà sự giác ngộ do chủ quan quyết định: Muốn giải thoát không phải đi tìm nguyên nhân bên ngoài mà phải tìm nguyên nhân bên trong - nơi Tâm ta.

Bởi vậy, vì Phật tính ở trong tâm ta, nên điều cốt yếu là phải thấy được Phật tính thông qua con mắt Tuệ để nắm lấy chân lý đó.

Khi có được con mắt Tuệ, nghĩa là có được ánh sáng trí tuệ cao nhất thì Phật và ta là đồng nhất. Hiểu được như vậy thì tất cả cái gì trói buộc ta về quan niệm như cái sống, cái chết, chuyện tọa thiền, thuyết pháp… không cò là những chuyện đáng bận lòng. Phật là ở ngoài những cái đó. Chính vì nó nắm được "chìa khóa" mở cửa đi vào đất Phật bằng con đường "Chẳng trụ vào bất cứ đâu, ở trong ở ngoài thì lui tới được tự do không gì vướng mắc" nên các nhà thiền học đời Trần đã đi xa trên con đường phủ định cả TÂM và PHẬT. Phái thiền Trúc Lâm Yên Tử được xây dựng trên hai chiều ảnh hưởng Ấn Độ - Trung Quốc, mà mở lấy con đường riêng, phù hợp với dân tộc. Và trong khi tiếp nhận cả hai luồng ảnh hưởng ấy, các vị thiền học đời Trần đã khéo điều chỉnh hai cực Ấn Độ - Trung Quốc: một bên quá ham chuộng sự bay bổng, mọt bên quá thực tiễn, duy lý.

Phật giáo thiền tông khi vào Trung Quốc đã gây ra trong các nhà Phật học những cuộc tranh luận sôi nổi về đạo pháp, vô thường… Rồi suốt cả quá trình lịch sử của nó là sự phân chia các tông, phái, là những cuộc bàn luận, đấu tranh tư tưởng thật dữ dội, điển hình là cuộc đấu tranh giữa phái thiền Nam Phương của Huệ Năng với phái thiền Bắc Phương của Thần Tú thời kỳ sơ Đường.

Ở Việt Nam ta thì khác hẳn, trên Pháp đàn tư tưởng thời Lý cũng như thời Trần không có mâu thuẫn đối lập mà tất cả thống nhất quy vào một phái chính, thể hiện sự đồng thuận, thống nhất xã hội, đoàn kết dân tộc vốn là bản chất cố hữu, chỗ dựa sống còn của cả dân tộc. Đời Trần, Phật giáo là độc tôn, quốc giáo nhưng không hề đàn áp các tôn giáo khác. Sau lại dung hợp, đồng nguyên với Lão giáo và Tống Nho gọi là "Tam giáo đồng nguyên".

Về mặt tư tưởng, văn hóa (thơ, kiến trúc, điêu khắc) đời Trần phát triển do tư tưởng Phật giáo Thiền tông soi rạng.

30) Phạm Kế:

Thưa Hòa thượng, xin vui lòng cho biết cách bố trí tượng thờ trong chùa Phật giáo ở nước ta theo Bắc tông như thế nào và và nét về từng tượng.

Hòa thượng:

Một ngôi chùa Phật giáo (theo Bắc tông - ở miền Bắc nước ta) phổ biến có 4 khu vực: Chính điện, Tiền đường, Nhà hành lang, Nhà tổ và nhà trai.

Ở chính điện

1. Tượng Tam Thế là ba pho tượng ngồi ngang nhau ở nơi cao nhất trên bàn thờ, đại diện cho chủ Phật trong ba thời gian quá khứ, hiện tại thế, vị lai thế (có thuyết nói đức Phật A-di-đa là Phật quá khứ "tam thế tương liên" thì không đúng. Nên nhớ trong kinh Tịnh Độ, danh hiệu của Ngài Vô Lượng Thọ "hiện nay Ngài đang thuyết pháp" tiếp dẫn chúng sinh ở mười phương thế giới vãng sinh tới cõi cực lạc, vả lại Ngài cũng ra đời cõi Sa Bà này).

2. Tượng A-di-đa Tam Tôn

Tượng còn được gọi là "Tây phương tam thánh" đặt ở hàng thứ hai từ trên xuống gồm:

Phật A-di-đà (ngồi giữa)

Đại Thế Chí (bên trái). Đây là 2 vị hộ pháp giúp việc cứu độ cho Phật A-di-đà.

Quan Thế Âm (bên phải) với một số sắc tướng và danh hiệu khác Quan Thế Âm vô úy, Quan Thế Âm Nam Hải, Quan Thế Âm nghìn mắt nghìn tay, Phật bà Quan Âm.

Phật A-di-đà là Phật được tạc to nhất trong các nhóm tượng tùy theo khuôn khổ từng chùa.

Phật A-di-đà được tạc trong tư thế tọa thiền, ngồi xếp bằng, hai tay đặt giữa lòng đùi, khuôn mặt đôn hậu, mắt nhìn xuống suy tư, miệng hơi mỉm cười. Cũng có nơi, tạc tượng A-di-đà ở tư thế thuyết pháp trên tòa sen (ít thôi).

3. Tượng Thích-ca Mâu-ni

Tượng đặt ở hàng thứ ba, chính giữa. Ở trong chùa Phật giáo ta, tượng Thích-ca Mâu-ni được tạc ở 4 tư thế thuộc 4 giai đoạn khác nhau. Theo truyền thuyết về cuộc đời và sự nghiệp của Thích-ca Mâu-ni với cái tên gọi như sau:

- Tượng Cửu Long (Thích-ca sơ sinh) tượng Thích-ca ở tư thế đã bước ra rồi đứng lại, một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất, có 9 con rồng uốn chầu xung quanh, tượng Cửu Long dựa vào Phật sử nói rằng, khi Thích-ca giáng sinh có 9 con rồng phun nước để tắm cho Ngài. Tắm xong Ngài tự đi 7 bước về phía trước, tay phải Ngài chỉ lên trời, tay trái Ngài chỉ thẳng xuống đất mà nói ngay được rằng "Thiên thượng, Thiên hạ, duy ngã độc tôn" (có nghĩa là trên trời, dưới đất, chỉ có "ta" là tôn quý) (Ta đây là "Đại ngã" bản tính Chân Như, không phải là Tiểu Ngã cá nhân riêng của mình, truyền tâm ấn). Hai bên tượng Cửu Long là hai tượng Đế Thích và Phạm Vương, chủ tể thế giới, nên tạc theo kiểu nhà vua ngồi trên ngai.

- Tượng Tuyết Sơn diễn tả Thích-ca Mâu-ni trong thời kỳ tu khổ hạnh trên núi Tuyết Sơn (núi rừng Ni-câu-luật) với thân hình gầy gò, chỉ có da bọc xương. Dân gian quen gọi là tượng "nhịn ăn để mặc".

- Tượng Thích-ca thuyết pháp (còn gọi là Thích-ca giáo chủ).

Tượng được tạc trong tư thế ngồi trên tòa sen, mặc áo pháp, một vai để trần (tượng tay cầm bông sen là tượng Thế Tôn niêm hoa...).

Hai bên tượng Thích-ca thuyết pháp có hai vị thị giả là Văn thù Bồ tát (giúp về trí tuệ thuộc lý) và Phổ hiền Bồ tát (giúp về hành nguyện thuộc sự). Có chùa thay hai tượng này bằng hai tượng đệ tử An-na-đa và Ca-diếp (thuộc bộ ba của Tiểu thừa).

- Tượng Nát Bàn

Tượng diễn tả Thích-ca Mâu-ni đang nhập Nát bàn. Thông thường tượng Nát bàn ở tư thế nằm nghiêng sườn bên phải xuống thoải mái, tay phải co lại chống lên đầu, mắt lim dim.

Tượng Nát bàn ít thấy ở các ngôi chùa thờ Phật theo Bắc tông, còn ở các khu chùa thờ Phật theo Nam tông thấy phổ biến.

4. Tượng Phật Di Lặc.

Phật Di Lặc được diễn tả bằng một pho tượng có dáng thư thái, thanh thản, hết ưu phiền của bậc tu hành sắp đắc đạo thành Phật. Vì có thân hình đẫy đà, miệng cười lạc quan, nên dân gian quen gọi là ông "No" hay ông "Nhịn mặc để ăn" (phân biệt với tượng Tuyết Sơn là ông "Nhịn ăn để mặc").

Thông thường hai bên tượng Phật Di-Lặc là hai tượng Pháp hoa lâm Bồ tát và Đại diện tướng Bồ tát, nên còn gọi là Di-Lặc tam tôn.

Ở nhà Bái đường

Thông thường nhà Bái đường được xây dựng trước cửa Chính điện (còn gọi là tiền đường).

Các tượng bày ở nhà Bái đường gồm:

+ Tượng Hộ pháp.

Hai bên ở Bái đường đặt tượng hai vị Hộ pháp. Hai vị Hộ pháp là ý nghĩa khuyến Thiện và trừng ác để hộ trì Phật pháp.

Tượng Hộ pháp thường được tạc rất to, theo kiểu võ sĩ cổ, mình mặc áo giáp, đầu đội mũ, một vị tay cầm viên ngọc, một vị tay cầm binh khí, trong tư thế đứng hoặc ngồi trên lưng một con sân (một loại giống sư tử).

+ Tượng Thần Thổ Địa - Thánh Tăng.

Một bên tượng thổ địa và một bên tượng Thánh tăng, lấy điển tích về cùng xuất hiện đồng thời chứng minh khi Đức Thích-ca vừa thành đạo. Trưởng giả Cấp-cô-độc, một nhân vật thời Thích-ca tại thế, đã mua một khu vườn cây xây tịnh xá, ngôi chùa rất to lớn đầu tiên trên thế giới, thỉnh Phật Thích-ca về thuyết pháp. Sau này ông được coi là người bảo vệ tài sản của nhà chùa. Vì vậy người ta gọi là Đức ông hay Đức chúa Già Lam Chầu Tể (thờ gian bên).

Nhà Hành lang

Trong các ngôi chùa thờ Phật ở Việt Nam, nhà hành lang được xây rất linh hoạt: có thể là hai dãy nhà riêng để đi lại chạy song song ở hai bên nhà Chính điện, mà theo đó, đi vào nhà tăng (hậu đường).

Tượng bày ở nhà hành lang là 18 vị La Hán (gọi là thập bát Hán). Tượng tạc kích thước bằng người bình thường với các tư thế khác nhau. Vị ngồi trên tảng đá, vị ngồi trên gốc cây, lưng ngựa, lưng tê giác vẻ mặt suy nghĩ trầm mặc.

La Hán là vị quả thánh cao nhất của Tiểu thừa nhưng còn phiền não luân hồi sinh tử.

Phật giáo Tiểu thừa cho rằng có 16 vị La Hán vâng lệnh của Phật ở mãi trên thế gian để cứu độ chúng sinh, không nhập diệt. Theo sách Phật, chỉ có 16 vị La Hán nhưng trên thực tế người ta tạo thêm hai vị nữa thành Thập bát La Hán.

Nhà Tăng

Nếu thờ Tổ gọi là Nhà Tổ, dùng trai tăng gọi là Nhà Trai.

Nhà Tăng thường được xây dựng sau chính điện nên còn gọi là hậu đường.

Trên cao của gian giữa thờ hai tượng Thánh tăng A-nan-đa (có người nói rằng Văn Thù Bồ tát) và sư tổ Bồ-đề-đạt-ma (Bohhidharma). Thờ ngài A-nan-đa thuộc Tiểu thừa; Ngài Văn Thù Bồ tát thuộc Đại thừa; Ngài Bồ-đề-đạt-ma là tổ sư truyền đạo thiền sang Đông Hoa. Dưới là các vị sư tổ đã tu tại chùa. Các vị sư tổ có thể tạc tượng hoặc không.

Ở chùa xây dựng một điện riêng để thờ các vị thần thánh này. Ngoài ra, ở nhà tăng trong một số chùa còn thờ tượng Quan Âm Tổng Tử, Quam Âm tọa sơn...

Trên là cách bố trí có tính phổ biến trong một ngôi chùa Phật giáo theo Bắc tông, tuy vậy ở mỗi chùa tùy theo vị trí các tượng cũng có sự thay đổi cho phù hợp.

31) Phạm Kế:

Hàng năm vào dịp Tết Nguyên đán, các Phật tử và những người đi chùa đều chúc nhau một mùa xuân Di-Lặc hay một mùa xuân an lạc, hạnh phúc quanh năm, hay một câu chúc an khang, thịnh vượng và hạnh phúc?

Sự tích đức Phật Di-Lặc thế nào mà trong dân gian gọi là ông "No", ông "Nhịn mặc để ăn"?

Hòa thượng:

Đức Phật Di-Lặc biểu hiện bằng một vị Phật thân hình to lớn, mập mạp, bụng phệ, nụ cười thỏa mái "hết cỡ", tính tính hoan hỉ, tâm hồn thanh thản, ngu nghi không chọn sang, hèn, nói năng khác thường.

Có khi hình ảnh Di-Lặc được vây quanh bởi 6 đứa trẻ vây quanh, đứa thì móc lỗ mũi, đứa thì moi miệng, đứa thì thọc vào lỗ tai nhưng ngài vẫn xem như không, vẫn tươi cười hớn hở.

Sáu đứa trẻ đó biểu hiện cho 6 căn, 6 thức của con người được gọi là lục tặc (sáu tên giặc) luôn quấy rối con người, xúi bẩy con người phạm sai lầm. Tu theo duy thước chứng được đạo quả.

Ngày mồng một Tết Nguyên đán là ngày vía - ngày đản sinh của đức Phật Đương Lai hạ sinh Di-Lặc, Đức Phật kế cận ngay Đức Phật Thích-ca Mâu-ni làm Giáo chủ cõi Sa-bà này thuyết pháp độ sinh.

Ngài người thuộc dòng Ba-la-môn ở Nam Thiên Trúc (Ấn Độ), thân phụ tên là Ba Bà-Lợi, họ A-dật-da, tên là Di-Lặc. A-dật-da nghĩa là Vô Năng Thắng: hạnh tu và lòng Từ Bi của Ngài không ai sánh kịp. di-Lặc nghĩa là Từ Thị, long Từ rộng lớn. Sở dĩ gọi là Từ Thị là vì khi thân mẫu Ngài chưa thụ thai thì Từ tâm rất kém, nhưng khi đã thụ thai thì tâm từ rộng mở. Lại trong một khiếp quá khứ, ngài làm một vị tiên là Nhất Thiết Trí Quang, nhờ đức Phật dạy cho phép tu Từ tâm tam nguội, Ngài tu pháp ấy đến khi thành Phật, nên gọi Ngài là Từ Thị.

Trong một tiền kiếp đời, Đức Phật Đại Thông Trí Thắng, Ngài cùng Đức Phật Thích-ca Mâu-ni phát Bồ đề tâm tu các pháp lành. Đến đời Đức Phật Nhật Nguyệt Đăng, ngài cũng xuất gia tu hành. Ngài có lòng từ bi nhưng lại thiếu hạnh Tinh tiến, nên khi Đức Thích-ca thành Phật, ngài mới lên địa vị nhất sinh bổ xứ Bồ-tát nghĩa là sẽ thành Phật chỉ qua một đời này (Phật tương lai) Ngài được Đức Phật Thích-ca thụ ký sẽ thành Phật hiện là Di-Lặc sau này, tại Hội Long Hoa, Phật Di-Lặc mở hội thuyết pháp đầu tiên tại vườn cây Long Hoa (hình rồng, hoa vàng) cũng như Phật Thích-ca thành đạo dưới gốc cây Bồ đề.

Hiện nay Đức Phật Di-Lặc ở trên cõi Đâu-Suất nội viên độ thoát cho vô số chúng sinh. Ngài thường ngồi trên pháp tòa sư tử, thân thể trang nghiêm, trí hạnh đầy đủ do lòng từ bi và hạnh nguyên rộng lớn của Ngài nên những ai sinh trên cõi trời Đâu-Suất thì lọc lạc hơn cõi khác… Hình ảnh và tượng Ngài mà ta chiêm bái là một hóa thân của Ngài.

Sau khi Phật Thích-ca nhập diệt, Ngài hiện thân là một vị Hòa thượng tại đất Minh Châu, Phụng Hóa (Trung Quốc) tên là Khê Thứ, Ngài có tầm vóc cao to ăn mặc kiểu dân dã, bụng phệ, tính tình rất vui vẻ, đôn hậu, thường quấy vải đi khất thực đem nuôi trẻ con và thường làm những việc rất kỳ dị, người phàm không thể hiểu nổi. Người ta gọi Ngài là Bố Đại Hòa thượng (vị Hòa thượng mang đẫy vải) khi Ngài thành Phật cõi đời vui sướng vô cùng.

Mỗi lần xuân về, nhân Tết Nguyên đán, đúng ngày sinh của Người, mồng một tết âm lịch, người ta đi chùa lễ Phật, lễ Đức Phật Di-Lặc để cầu phúc, để Ngài ban phúc cho mình, và lạy Ngài, nguyện rằng sẽ theo hạnh Từ bi, Hỷ xả của Ngài, hứa rằng một năm mới, một năm Giác ngộ - vì Ngài là đức Phật tương lai. Do vậy có câu chúc mừng năm mới có mùa xuân Di-Lặc.

Vì những lẽ trên mô hình tượng Ngài to lớn, béo tốt lúc nào cũng tươi vui.

32) Phạm Kế:

Mong Hòa thượng giới thiệu cho đôi điều về giáo lý đạo Phật.

Hòa thượng:

Kinh sách Phật có rất nhiều, chia làm ba loại gọi là "Tam tạng kinh điển" bao gồm kinh, luật, luận.

Về Kinh tạng (Sutrapitaki) là những sách ghi những lời Đức Phật Thích-ca Mâu-ni truyền đạo và được Đại đệ tử An-na-da tập hợp lại gồm 5 bộ lớn.

1. Trường bộ kinh (Digha Nikaya) cũng như trường A-hàm bao gồm những bộ thuyết pháp dài của Đức Phật Thích-ca Mâu-ni.

2. Trung bộ kinh (Majjiima Nikaya) cũng như trung A-hàm bao gồm những bài thuyết pháp dài trung bình.

3. Tương ứng bộ kinh - kinh riêng hợp ước căn cơ Tiểu thừa (Samyutta Nikaya) bao gồm những bài thuyết pháp được sắp xếp theo từng đề tài.

4. Tăng bộ kinh (AnguHara Nikaya) cũng như Tăng nhất A-hàm gồm những bài thuyết pháp sắp xếp theo từng pháp.

5. Tiểu bộ kinh ( Khudaka) cũng như Tạp A-hàm gồm 15 tập kinh xưa nhất.

Phật Đại thừa cũng như Tiểu thừa đều coi trọng 5 bộ kinh trên.

Ngoài ra Phật giáo Đại thừa còn có các kinh lớn khác như: Hoa Nghiêm, Diệu Pháp liên hoa, Bát nhã Ba-la-mật-đa, Lăng nghiêm, Kim cương, Di-đà v.v… cao siêu hơn các bộ kinh của Phật giáo nguyên thủy nhiều.

Về Luật tạng (Vinaya pitaka) là những sách ghi những giới luật do Phật chế định làm khuôn phép cho việc sinh hoạt, tu học của đệ tử, nhất là đối với những người xuất gia tu hành. Ưu-ba-ly, một đệ tử của Thích-ca có công trong việc tập hợp hình thành luật tạng từ lần kết tập đầu tiên.

Về luận tạng (Abhidhamma pitaka) là những sách được các vị Điển Thánh Tăng biên soạn sau khi Đức Phật Thích-ca nhập diệt để lý luận về những kinh luận của đạo Phật một cách có hệ thống, phê bình, uốn ắn những hiểu biết chưa đúng hay sai lầm hoặc chống lại những quan niệm xa lạ, trái với giáo lý đạo Phật. Có thể kể ra một số tác phẩm nổi tiếng về Luận tạng của Phật giáo Đại thừa như Du Gia Sư Địa luận của Đức Di lặc, Đại Trí Độ luận của Ngài Long Thụ, Đại thừa Khôi tín luận của Mô Minh, Đại thừa không tông của Long Thọ, Duy thức của Vô Trước và Thế Thân, v.v…

Nguyên bản các kinh sách của Phật giáo được ghi chép bằng chữ Phạn (Sankrit) và chữ Pali, là hai thứ tiếng của Ấn Độ thời kỳ Phật giáo khai sinh.

Sau này kinh sách của Phật giáo được dịch ra nhiều thứ tiếng như Hán, Mãn Châu, Mông Cổ, Nhật Bản, Triều Tiên, Anh, Pháp, Nga, Đức phổ biến rộng rãi trên thế giới.

Cũng như các tôn giáo khác, đối tượng phản ánh của Phật giáo là thế giới và con người có hệ thống và mang tính triết học sâu sắc, trên cơ sở tiếp thụ có chọn lọc nhiều yếu tố của đạo Bà-la-môn và các trào lưu của triết học cổ đại.

Đây là yếu tố cắt nghĩa vũ trụ quan, nhân sinh quan, giải thích thế giới, khám phá muôn vật, chỉ đường giải thoát cứu vớt chúng sinh.

33) Phạm Kế:

Tu tại gia và xuất gia tu hành có gì khác nhau?

Hòa thượng:

Người theo Đạo Phật chia làm hai hàng: tu tại gia và xuất gia tu hành.

Người tu tại gia gọi là Ưu-ba-tác (Upasaka) đối với nam và Ưu-bà-dì (Upasika) đối với nữ. Trung Quốc dịch Ưu-ba-tác là nam cư sĩ, Ưu-bà-di là nữ cư sĩ hay thiện nam tín nữ. Để trở thành tín đồ thần thành của đạo Phật phải thực hiện nghi lễ "quy y" Tam Bảo, nghĩa quy (trở về) y (dựa vào). Quy y Tam Bảo là trở về nương tựa vào Phật, Pháp, Tăng.

Người xuất gia tu hành gọi là tăng đối với nam (tăng có gốc chữ Shangla theo chữ Hán là tăng già) còn ni chỉ nữ.

Người được xuất gia tu hành gọi là tiểu điều hay gọi đúng danh từ xưa là hình đồng.

Sau một khoảng thời gian tập sự, nếu được tăng chủng đồng ý, tiểu được thụ giới Sa-di (Sramanera), gọi là sư bác. Sau một thời gian làm Sa-di (sư bác), mấy năm hoặc lâu hơn, nếu được tăng chủng chứng nhận xét có đủ tư cách và trình độ thì được thụ giới tỳ kheo được gọi là Đại Đức hay sư ông. Nữ gọi Sa-di-ni-va tỳ kheo (Lễ thụ giới tỳ kheo tổ chức theo một thiết chế gọi là giới đàn; chủ giới đàn là một vị Hòa thượng cao niên có uy tín. Giúp chủ giới đàn có hai vị Hòa thượng khác, một gọi là yết ma, một gọi là giáo thọ để lo nghi lễ và lo dạy về giới luật, lại cần 7 vị sư nữa làm tôn chứng (tam sư, thất chứng).

Những tỳ kheo có nhiều tuổi hạ, có đạo đức và trình độ Phật học cao hơn được suy tôn là Thượng tạo cao cấp hơn là Hòa thượng.

Ở Việt Nam, tỳ kheo có phẩm Thượng tọa phải có 25 năm tuổi hạ và 45 tuổi đời.

Hòa thượng phải có 40 tuổi hạ và ít nhất là 60 tuổi đời. Đối với ni thì Thượng tọa thay bằng ni sư, Hòa thượng thay bằng sư trưởng.

- Thế nào là một tuổi hạ?

Theo truyền thống có từ thời Phật còn tại thế, mỗi năm 3 tháng vào mùa mưa, các vị tỳ khiêu, tỳ khiêu ni tập hợp lại một nơi (chùa hay tu viện) để tu học ba tháng liền. Đó là mùa an cư kiết hạ của Phật giáo mà ngày nay vẫn được duy trì.

Tăng ni xuất gia được tính tuổi đạo bằng tuổi hạ với mỗi khóa an cư hàng năm. Cứ tính theo tuổi hạ mà lên cao.

34) Phạm Kế:

Xin nói thêm ý Phật tại tâm?

Hòa thượng:

Cứu khổ, giải thoát vừa là nội dung vừa là chủ đích của đạo Phật. Đạo Phật cho rằng trước kia và ngày nay chỉ lý giải về nỗi khổ đau và giải thoát nỗi khổ đau. Cũng như nước biển đại dương chỉ có một vị mặn, học thuyết Phật chỉ có một vị là cứu vớt chúng sinh. Con người là chính nguyên nhân của con người. Con người quá khứ là nguyên nhân của con người hiện tại, con người hiện tại là nguyên nhân của con người tương lai chứ không phải do một ai, một lực lượng siêu phàm nào khác. Do vậy, đạo Phật chủ trương tất cả mọi chúng sinh không phân biệt sang hèn, giàu nghèo đều có thể giải thoát, trở thành Phật. Bản thân Phật cũng nhận mình không phải là thần, là thánh, mà chỉ là người đã giác ngộ, giải thoát.

Đức Phật nói:

Ta là phật đã thành, chúng sinh là phật sẽ thành. Đạo Phật quan niệm rằng trong mỗi chúng sinh đầu có Phật tính, nếu biết tu hành phát huy Phật tính thì dần dần đi đến thành Phật. Sách Phật là ngọn đèn, thân ta là bóng đèn, vô minh, tham dục như bụi che. Nếu như không tu luyện thân tâm, bụi vô minh tham dục sẽ che lấp Phật tính. Ngược lại, nếu thường xuyên tu dưỡng thân tâm, đoạn trừ vô minh, tham dục thì Phật tính ngày càng trong sáng.

Đạo Phật cho rằng sự giải thoát, sự giác ngộ là công việc của chúng sinh, do mỗi chúng sinh thực hiện và tùy thuộc quá trình tu tập của từng người. Nếu ai tu dưỡng rèn luyện tốt thì nhanh chóng giác ngộ, giải thoát.

Đức Phật khuyên các Đệ tử: "Hỡi đệ tử,hãy tự mình là ngọn đèn soi sáng cho mình, hãy tự tạo cho mình một chỗ nương tựa và đừng nương tựa vào ai khác ngoài bản thân mình.

Hãy cầm vững ngọn đèn chân lý. Hãy nương tựa thật vững chắc vào ngọn đèn chân lý, đừng nương tựa vào những gì ngoài chân lý. Phải coi sự giải thoát là cứu cánh cuối cùng của cuộc đời.

Nát bàn là danh từ chữ Phạn (Nirvana) có nghĩa là lẳng lặng diệt hết phiền não. Về Nát bàn, nhiều sách còn có sự lý giải khác nhau. Nát bàn là trạng thái tâm hồn đã đoạn trừ được những ràng buộc trần thế, những khổ đau phiền não do vô minh, tham dục gây ra, một tâm hồn hoàn toàn giải thoát.

Đạo Phật cho rằng còn vô minh, còn tham lam dục vọng thì còn luân hồi sinh tử.

Chỉ khi diệt trừ vô minh, tham dục thì mới hết luân hồi sinh tử, cảnh giới được Nát bàn.

Nói cách khác, nếu vô minh tạo ra nghiệp, là nguồn gốc của mọi sự khổ đau, thì Nát bàn là chấm dứt đau khổ, gần liền với diệt dục, hiểu biết và giác ngộ.

Các sách Phật còn đề cập đến khái niệm "Hưu dư Nát bàn" và "Vô dư Nát bàn". Đó là hai hình thức cảnh giới Nát bàn. Vô xứ Nát bàn mới hoàn toàn giải thoát.

Hữu vô Nát bàn là hình thức đạt được trong lúc con người đang mang thân ngũ uẩn. Vô dư Nát bàn là hình thức chỉ đạt được sau khi lìa bỏ xác thân.

Với nhận thức như vậy, đạo Phật cho rằng, Nát bàn không chỉ ở "thế giới hư vô" sau khi chết mà ngay thế giới này, nơi mà có những người tu hành chân chính.

Trình bày những điểm trên đây để thấy rõ thế giới quan và nhân sinh quan của đạo Phật, đối chiếu với học thuyết Mác - Lênin, đặc biệt đối với tư tưởng Hồ Chí Minh, ta thấy có nhiều điểm tương đồng. Đây là một công trình khảo cứu lớn đòi hỏi nhiều thời gian, nhiều tập thể có học vấn uyên thâm mới có thể làm được.

35) Phạm Kế:

Thế gian này cho đến nay vẫn còn kẻ giàu và người nghèo, còn nhiều bất công xã hội; có nhiều người tốt nhưng vẫn còn không ít kẻ xấu, thậm chí còn có kẻ độc ác chuyên hại người. Narađa, một nhà nghiên cứu đạo Phật nói rằng, thế gian này hoàn toàn không tươi đẹp như đóa hoa hồng và nó cũng không tuyệt đối gai góc như cây hoa hồng. Hoa hồng thật dịu dàng, đẹp đẽ, tỏa hương thơm ngào ngạt. Nhưng cái cây của nó sinh ra hoa hồng thì mình, cành đầy gai góc. Hoa là hoa. Gai là gai. Cái gì thuộc hoa là của hoa. Cái gì thuộc về gai là của gai. Không vì hoa mà ta lao mình vào gai và ngược lại, không vì gai mà ta xa lánh hẳn hoa, lại là một bông hoa rất đẹp, ta yêu ta thích. Trên thế gian này, có người rất lạc quan, tuyệt đối vẻ đẹp của hoa hồng, nhưng cũng có người bi quan lại thấy cành hòng đầy gai chướng. Và đối chung với mọi người, có cách nhìn và đầu óc thực tiễn thì cho rằng thế gian không tuyệt đối tươi đẹp như hoa hồng và cũng không hoàn toàn gai góc, đáng sợ như cây cành của nó.

Người có hiểu biết không bao giờ say mê các vẻ đẹp của hoa hồng quá mức nhưng có một nhận định đúng với thực chất cái đẹp của nó. Hiểu được bản chất của gai góc thì người ta đủ thận trọng để khỏi bị gai cào, đâm chích. Giống như quả lắc đồng hồ, trái rồi phải, rồi trở lại trái, phải, luôn như vậy.

Có 4 phúc lành và 4 điều bất hạnh trong đời sống mà mỗi con người, ai cũng phải đương đầu, không ai tránh khỏi.

Đó là: - Được và thua (Labha - alabla).

- Danh thơm và tiếng xấu (Yasa -ayasa).

- Ca tụng và khiển trách (pasamasa - nika).

- Hạnh phúc và đau khổ (khuka - dukkha).

Thưa Hòa thượng, vậy có đúng không?

Hòa thượng:

Đúng vậy.

Trên đời có BÁT PHONG tức là tám luồng gió thổi, những người tu hành kiên nhẫn tốt thì không luồng gió nào có thể lay động được nổi.

36) Phạm Kế:

Xin Hòa thượng cho biết ý kiến của mình về tư tưởng của đức Phật Thích ca Mâu ni có điểm nào giống như tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh mà Hòa thượng tâm đắc.

Hòa thượng:

Mọi người đều dễ dàng nhận biết đạo Phật đề cập đến con người, yêu thương con người nhất mực, đề cao con người và đặt niềm tin con người có thể vượt qua "luân hồi sinh tử'', diệt trừ vô minh để đến với Nát bàn và một Nát bàn ngay ở trần thế này. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng vậy, coi con người là vốn quý nhất, thương yêu con người nhất mực và tin tưởng vào con người có khả năng cải tạo thế giới, thiên nhiên, xã hội và ngay chính bản thân con người. Con người có thể chuyển hóa cuộc đời mình từ đau khổ vươn tới hạnh phúc.

Đức Phật bằng con đường tu hành và khuyên người là làm theo lời Phật chỉ dẫn để đi tới GIÁC NGỘ và GIẢI THOÁT.

Chủ tịch Hồ Chí Minh nói rằng con người có khả năng giác ngộ và chính từ khả năng này con người có được quyền làm chủ, làm chủ thiên nhiên, xã hội và con người. Con người tốt hay xấu là tùy thuộc vào khả năng phấn đấu, cải tạo của mình, đồng thời không quên tiếp thụ sự giúp đỡ của tập thể sống với mình cùng lao động và làm việc với mình.

Đạo Phật thấy nỗi khổ của chúng sinh và nguyên nhân của sự đau khổ đó là DỤC VỌNG con người. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhìn thấy nỗi thống khổ vô bờ bến của nhân dân dưới ách áp bức, bóc lột của chế độ cũ. Người tìm đường cứu khổ bằng con đường đi tìm chân lý và đi tới quyết định phải đấu tranh cách mạng, trước hết phải giải phóng dân tộc, trong đó có giải phóng giai cấp cần lao và sau đó là phải xây dựng một chế độ xã hội mới đem lại hạnh phúc cho đất nước, cho mỗi gia đình, cho mỗi con người và giúp đỡ bạn bè năm châu bốn biển. Đạo Phật tổ chức theo phép "lục phòng'' tức là cùng nhau tu hành, điều gì biết thì cũng giảng giải cho nhau; ở trong một mái nhà, một gia đình xã hội, sống chung với nhau thì mọi công việc đều phải cho nhau biết, phải bàn bạc chung, nếu có gì cũng phải chia đều cho nhau.

Đó là tình thần của tổ chức.

Còn Chủ tịch Hồ Chí Minh thì dạy rằng: đấu tranh như thế nào, phải làm như thế nào, tất cả đều phải xuất phát từ thực tiễn mà đề ra cách giải quyết, cách tổ chức cho phù hợp. Phải dựa vào dân, có dân là có tất cả. "Dễ trăm lần không dân cũng chịu, kho vạn lần dân liệu cũng xong''. Do vậy, người nói trong cuộc sống, người này có thể đụng chạm với người kia, để giải quyết những vướng mắc phải thực hiện tự phê bình và thân ái phê bình. Tự phê bình là chính, phải làm trước thì mới đoàn kết được, mới giải quyết được những vướng mắc, mâu thuẫn. giáo lý đạo Phật có câu: "Tùy diên bất biến, bất biến tùy diên".

Còn chủ tịch Hồ Chí Minh lại có câu: "Dĩ bất biến, vạn ứng biến". Đây là một phương châm hành động. Lấy trí tuệ làm sự nghiệp, lấy từ tâm làm lòng vị tha, lấy nhân nghĩa làm vũ khí.

Trong đạo Phật có Đại từ là thương mọi người, mọi loài; có Đại bi là cứu khổ, cứu nạn; có Vô ngã là quên mình.

Chất vị tha đó có trong Chủ tịch Hồ Chí Minh và những người làm cách mạng. Bởi vậy, nhân dân ta, tăng ni Phật tử rất quý trọng những người làm cách mạng và hết lòng giúp đỡ mọi người cách mạng vì sự nghiệp cao cả. Chủ tịch Hồ Chí Minh, tiêu biểu cho lòng nhân ái, thương người bị áp bức, bóc lột đau khổ và đấu tranh không mệt mỏi trong suốt cả cuộc đời mình để đem lại hạnh phúc cho mọi người dân, vì độc lập, thống nhất, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, quốc gia. Đó cũng là thể hiện tinh thần cứu khổ, Đại bi trong đạo Phật. Chủ tịch Hồ Chí Minh không có quyền lợi nào khác hơn là quyền lợi đem lại hạnh phúc cho dân cho nước. Đó cũng là tinh thần vị tha, đại ngã bản tính của Chân Như trong đạo Phật.

Đạo Phật khơi dậy lòng thương người mà không áp đặt. Chủ trương mọi việc đều xuất phát từ cuộc sống. Tu ơ trần thế chứ không thu ở thiên đường. Đo vậy, không thể thoát ly cuộc sống. Còn Chủ tịch Hồ Chí Minh không những là mọt nhà lý luận, tư tưởng lớn của thời đại mà còn là một nhà hoạt động thực tiễn lớn. Phương pháp hoạt động của con người là thực tiễn - lý luận - thực tiễn. Người khuyên "Học đi đôi với hành, lý luận đi đôi với thực tiễn". Thầy chủ đạo, trò cũng là chủ đạo rất giống quan niệm của đạo Phật, "thầy dạy tốt, trò học tốt".

Đạo Phật chủ trương xây dựng cõi Nát bàn, an vui, tịnh độ, biến nhân gian thành nơi an lạc, còn Chủ tịch Hồ Chí Minh mong muốn tạo dựng một cuộc sống mới cho dân, cho nước một cách an lạc, một cảnh thiên đường cũng không ngoài trần gian, không ngoài an lạc của dân tộc, của cả thế giới.

Người nói lên ý nguyện cuối cùng của đời mình trong Di chúc thiêng liêng:

"Tôi chỉ có một ham muốn, ham muốn tột bậc là làm cho nước ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm ăn áo mặc, ai cũng được học hành".

Nói theo cách nói của giới Phật giáo thì Người muốn biến trần gian thành nơi tịnh độ. Do vậy, tư tưởng Hồ Chí Minh đã ảnh hưởng sâu sắc đến giới tăng ni, Phật tử.

Đạo đức, phong cách của Chủ tịch Hồ Chí Minh rất Việt Nam, rất phù hợp với đạo Phật, càng làm cho giới tăng ni, Phật tử cả nước ngưỡng mộ, tin tưởng, quý phục Người. Người thật tuyệt mỹ, giàu lòng vị tha, vô ngã nhân hậu, an phúc, trí tuệ tuyệt vời, trong sáng. Một số chùa thờ Phật, thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, cũng có lý lắm. Vì đó là lòng dân, là tấm lòng của giới tăng ni - Phật tử.

37) Phạm Kế:

Tăng ni, Phật tử ứng xử với đời như thế nào cho phải đạo? Lời của Đức Phật khuyên dạy như thế nào? Tôi được biết nhiều người có ca ngợi bài viết về Thiệp thế. Xin được nói về nội dung.

Hòa thượng:

Tôi đã có bài viết về vấn đề này đăng trong nội san Nghiên cứu Phật học số 11-1993.

Thiệp thế (1)có nghĩa là giao thiệp với đời, làm việc có ích cho quốc gia, xã hội.

Thời xưa có vị tu hành đạo đức cao siêu, thông minh trí tuệ đạo hiệu là Bột Sa-môn.

Tuy xuất gia nhưng ngài rất giàu lòng "ưu thời mẫn thế" từng đi sát với thế gian giúp dân hộ nước dòng dã nhiều năm, phát huy tinh thần tham chính giúp đời, làm cho chính thể trong nước ngày càng thịnh trị. Ngài có công lao rất lớn về xây dựng đất nước và dân tộc.

Mặc dầu có những kẻ xấu bụng ghen ghét, gieo rắc tai vạ cho ngài vô cùng bi thảm (họ vu khống cả tội ác cho Phật). Cả đến nhà vua cũng có lúc nghe họ gièm pha mà đối đãi mất tử tế một thời gian; nhưng Ngài Bột Sa-môn một lòng chí công vô tư, tìm phương tiện khôi phục lại tình hình ổ định cho dân nước được trở lại thịnh vượng an ninh.

Trong những cuộc vấn đáp về đường lối cai trị với vị quốc vương tên là Lâm Đạt, Ngài Bột Sa-môn đáp lại bằng những câu pháp ngữ rất là cao quý.

Xin đúc kết những lời ngài dạy tóm tắt như sau:

A- Xuất phát từ chỗ tự giác của Ngài:

1) Thương xót dân chúng như mẹ thương con;

2) Muốn độ thoát cho thế gian hết mọi khốn khó;

3) Trừ diệt mọi mối ngu si;

4) Gặp vui không mừng, gặp khổ không ngại;

5) Hiểu được lẽ đạo lòng thường yên vui;

6) Giữ gìn đức hạnh không phạm tội lỗi;

7) Đoạn trừ tham lam;

8) Dứt bỏ giận dữ.

B- Thực hành giác tha, trả lời những điều nhà vua hỏi về chính sự.

Ngài Bột Sa-môn nói:

Ở đời có thịnh ắt có lúc suy, có hội hợp hẳn có ly tán; lành dữ vô thường, họa phúc tự mình chuốc lấy. Kết bạn mà không bền chắc thì không nên gần họ. Gần mà không có mức độ, gần lâu sẽ sinh khinh nhờn. Ví như múc nước giếng, múc sâu thì vẩn bùn lên. Gần người hiền được thêm trí tuệ, thân kẻ dốt dại càng thêm ngu si. Thường gặp nhau thì dễ khinh nhờn, xa cách nhau thì hay oán giận. Giao tiếp với người lành thì nên qua lại có chừng mực, gần mà có cung kính thì gần nhau lâu càng thêm có hậu. Chơi với kẻ bất lương, họ ăn ở không thực thà, lời ngon tiếng ngọt chẳng qua là để lợi dụng mình, dù cho có kết hợp với nhau cũng không nên tin. Vua lấy lễ độ tiếp tôi, tôi cung kính đáp lại, nếu vua đối đãi khinh rẻ thì tôi phải xa cách. Thương yêu nhau rồi lại có sự ghen ghét nhau, khi thương thì muốn nhờ cậy, lúc ghét thì chẳng muốn gần. Lấy sự tôn trọng nhau để cầu thân thiện, lấy sự răn bảo nhau để tránh điều ác. Nay có người không phân biệt cái nào là ác, cái nào là thiện, đấy chẳng phải là chỗ yên thân. Người không có lỗi với mình thì mình không nên mang sự sai lầm mà gieo cho họ. Người ác thờ kính mình, mình không nên lĩnh nhân. Người muốn xa ta thì ta không nên miễn cưỡng gần họ. Sự thương yêu đã xa lìa thì không nên nghĩ đến nữa.

Con chim đậu cành khi cành này bị gẫy còn biết đi tìm cành khác mà đậu, huống chi làm người qua lại có pháp độ hà tất phải chấp nhặt thủ thường. Cành mục nát ta không nên vịn nắm, người loạn ý ta không nên trông nhằm vào họ.

Người muốn đem cái xấu giá vào cho nhau dù thấy nhau cũng không vui. Ta xướng lên mà người chẳng họa theo, nên biết đó là người hờ hững. Người muốn đem sự chẳng lành cho nhau dù mau dù chậm cũng phải lánh đi; đem lời trung chính nhắc nhở nhau thì đủ biết người ấy là người đôn hậu. Thấy những người không chịu gần bậc hiền, không lánh xa kẻ dữ, trước kính sau khinh, không phân biệt người hiền kẻ ngu, thì nếu ta không đi thì đợi đến bao giờ mới đi. Bạn trí thức gặp nhau, chủ đãi khách đêm đầu thì quý trọng như vàng, đêm thứ hai thì kém đi như bạc, đêm thứ ba thì lạnh ngắt như đồng…

Trong thiên hạ có bốn điều tự hoại: 1) Cây có nhiều hoa quả thì nặng quá sẽ gẫy cành. 2) Rắn độc ngậm nọc độc thì nọc độc ấy sẽ trở lại hại nó. 3) Kẻ làm tôi (làm việc nước) không hiền thì sẽ hại nước. 4) Kẻ làm điều bất thiện thì sau khi chết sẽ đọa địa ngục. Đó là bốn điều tự hoại. Vậy nên trong Kinh dạy rằng: "sự độc ác do tâm sinh ra, sẽ trở lại tự hại thân mình, cũng như sắt sinh chất gỉ, chất han gỉ ấy lại làm tiêu hủy thân hình của sắt".

Người ta có bốn điều tự ngụy: 1) Gánh vác việc nhà người ta; 2) Làm chứng cho những việc riêng của người ta; 3) Làm mối cho vợ chồng người; 4) Nghe lời xúc xiểm. Đó là bốn điều tự ngụy. Vậy nên trong Kinh dạy rằng: "Người ngu chuyên làm việc ác, tự rước lấy tai họa về mình. Đời nay thỏa lòng, giống ý, đời sau mang tội nặng nề".

Bạn bè có bốn thứ: 1) Kết bạn như hoa; 2) Kết bạn như cân; 3) Kết bạn như núi; 4) Kết bạn như đất.

Sao gọi là kết bạn như hoa? Nghĩa là: Như bông hoa khi còn tươi tốt thì dắt trên đầu, lúc héo tàn thì vất bỏ đi. Lối kết bạn này cũng thế, thấy giàu sang thì xu phụ theo, thấy nghèo nàn thì lìa bỏ phớt lờ nhau.

Sao gọi là kết bạn như cân? Nghĩa là: Như cái cân khi để một vật nặng thì thì đầu cân gục xuống, lúc vật nhẹ thì nó vống lên. Lối kết bạn này cũng thế. Có gì qua lại thì quý trọng nhau, không được như vậy thì khinh rẻ nhau.

Sao gọi là kết bạn như núi? Nghĩa là: Như quả núi vàng, chim muông tụ họp lông cánh rực rỡ, chói vàng. Lối kết bạn này cũng thế, làm bạn để nuôi dưỡng, ủng hộ bạn thì mang ân nghĩa không bao giờ quên.

Người có trí biết bốn thứ không thể tin: 1) Người bạn tà ngụy. 2) Người dưới quyền có tính xiểm nịnh. 3) Vợ ác nghiệt. 4) Con bất hiếu. Đó là bốn thứ người không tin tưởng được. Vì thế Kinh dạy: "Bạn tà hại người, tôi nịnh sinh loạn, vợ nghiệt tan nhà, con hư hại thân (bố mẹ).

Có mười trạng thái tỏ cho biết là là có sự yêu quý hậu tình: 1) Xa nhau lâu không quên; 2) Thấy nhau thì vui mừng; 3) Thức ngon vật lạ san sẻ cho nhau; 4) Khi có lỡ lời không chấp chi nhau; 5) Nghe nói điều lành càng thêm vui vẻ; 6) Thấy việc làm dữ thật lòng can ngăn; 7) Thường hay làm được những việc khó làm; 8) Không đem chuyện riêng nói với người khác; 9) Gặp việc bối rối giải quyết cho nhau; 10) Đến lúc nghèo khổ không rời bỏ nhau. Đó là mười sự yêu quý hậu tình. Vậy nên trong Kinh dạy: "Bỏ dữ làm lành tụ tập như pháp; lời hay dạy dỗ, nghĩa hiệp đạo tâm".

Có tám triệu chứng biết là không ưa nhau: 1) Trông thấy nhau liền đổi nét mặt; 2) Liếc nhìn không ngay thẳng; 3) Lời nói không ôn hòa; 4) Nói phải cho là trái; 5) Nghe thấy người sa sút thì vui thích; 6) Nghe thấy người thịnh vượng thì không vui; 7) Chê bai việc tốt đẹp của người; 8) Tán thành điều tệ ác của người. Vậy nên trong Kinh dạy rằng: "Lỡ đánh chết nhiều, tội ấy còn có thể giảm nhẹ; cố ý âm mưu thâm độc hại người, người có ác tâm ấy phải đề phòng tránh xa".

Có mười sự chứng tỏ là người trí: 1) Biết ai hiền, ai ngu; 2) Biết người sang người hèn; 3) Biết kẻ giàu người nghèo; 4) Biết việc nào khó việc nào dễ; 5) Biết việc nào đáng bỏ, việc nào đáng làm; 6) Biết nhiệm vụ của mình; 7) Vào nước nào biết được phong tục nước ấy; 8) Biết được nơi trở về; 9) Học rộng hiểu nhiều; 10) Biết được túc mạnh (2). Đó là mười sự chứng tỏ người có trí. Kinh dạy rằng: "Khi tai nạn gấp rút mới biết được lòng bạn, có đấu chọi nhau mới biết kẻ yếu người khỏe, có bàn bạc mới biết ai là người thông minh, lúc thóc cao gạo kém mới biết được người nào nhân đức".

Có tám điều được yên ổn: 1) Được cha mẹ để lại; 2) Có nghề nghiệp bảo đảm sự sống của mình; 3) Học thức cao sâu; 4) Được người bạn hiền; 5) Được người vợ trinh lương; 6) Được người con hiếu thảo; 7) Người trong nhà hòa thuận; 8) Lìa xa các điều dữ. Đó là tám điều được yên ổn. Kinh dạy rằng: "Sinh ra sẵn có của cha mẹ để lại và gặp được bạn hiền rất cần thiết; các việc ác không phạm phải và có phước thừa là rất yên vui".

Có tám điều ưa thích: 1) Cùng làm việc với người hiền; 2) Được học với bậc thánh nhân; 3) Tính nết nhân từ hòa nhã; 4) Sự nghiệp mỗi ngày một hưng thịnh; 5) Diệt được tính giận dữ; 6) Biết lo xa phòng ngừa tai nạn; 7) Biết nương tựa vào đạo pháp; 8) Bạn bè không lừa gạt nhau. Đó là tám điều ưa thích. Kinh dạy rằng: "Có Phật ra đời rất thích, diễn giảng đạo pháp rất thích, chúng tăng hòa hợp rất thích; hòa thuận thường được yên vui".

Có mười trường hợp mà mình không thể khuyên can: 1) Tham lam che lấp lương tri; 2) Giận dữ quên cả phải trái; 3) Ham đắm sắc đẹp; 4) Ngang tàng bạo ngược; 5) Đớn hèn nhút nhát; 6) Khờ dại là đù; 7) Kiêu ngạo ngông nghênh; 8) Tính hay cãi cọ; 9) Tập tục si mê; 10) Tư cách đê tiện. Đó là mười trường hợp mà chính mình không thể khuyên can. Kinh dạy rằng: "Nói pháp cho người ngu nghe cũng như nói với kẻ điếc, những ai khó hóa độ thì cũng không dễ khuyên can được họ".

Có mười trường hợp mà mình không nên nói với người ấy: 1) Kẻ kiêu ngạo; 2) Kẻ ngu đần; 3) Kẻ hay lo lắng; 4) người ham hưởng lạc; 5) Kẻ hay rát sợ; 6) Kẻ câm ngọng; 7) Kẻ hằn thù; 8) Kẻ bị đối rủn; 9) người bận nhiều việc; 10) Vị đương tu thiền tĩnh lự. Đó là mười thứ người không nên nói chuyện với những người ấy. Kinh dạy rằng: "làm được hãy nên nói, không làm được thì đừng nói suông, lời hư ngụy không thành tín thì các bậc minh triết không thèm đoái đến".

Có mười triệu chứng biểu hiện cho ta thấy vẻ khác thường: 1) Đầu tóc rối bời và tóc xõa một bên; 2) Mặt hay biến sắc và mồ hôi toát ra; 3) Lớn tiếng nói cười; 4) Liếc ngó chung quanh không được trang nghiêm; 5) Trang sức lộng lẫy; 6) Hay ròm trộm qua kẽ vách; 7) Ngồi không yên chỗ; 8) Hay dạo chơi trong xóm làng; 9) Hay ngao du ngoài đồng vắng; 10) Hay ngao du với những dâm nữ. Đó là mười triệu chứng khác ý. Kinh dạy rằng: "Phụ nữ chỉ tin được từng người, lời nói đường mật rất dễ hại nhau; vì vậy bậc cao sĩ lánh xa không không muốn gần gũi".

Có mười điều không nên tin và gần gũi được: 1) Vua tôi hậu đãi; 2) Tình nhân của một người đàn bà mình quen; 3) Kẻ ỷ sức mình; 4) Kẻ dựa vào tiền sử; 5) Chỗ nước chảy xiết; 6) Chỗ nhà cũ, tường xiêu; 7) Hang hầm của rắn ở; 8) Nơi cơ quan tra xét; 9) Chỗ có kẻ thù giận mình; 10) Chỗ có sâu bọ độc. Đó là mười điều phải cẩn thận giữ mình. Kinh dạy rằng: "những ai bảo uống rượu không say, đã say không điên loạn và được Vua hậu đãi, phụ nữ say đắm mình, tất cả những điều ấy đều rất khó tin cậy".

Có năm thái độ đáng ghét: 1) Ác khẩu hại người; 2) Gièm pha nịnh hót, xúi giục sự gây gổ; 3) Hay mâu thuẫn, không hòa thuận; 4) Hay ghen ghét trù dập; 5) Nói hai lưỡi sinh chia rẽ hại nhau. Đó là năm thái độ đáng ghét. Kinh dạy rằng: “làm cho kẻ khác chẳng hay mà mình mong lấy hay về phần mình, thì chỉ rước vạ vào thân, tự gây lấy oán thù sâu nặng”.

Có năm tính được người kính trọng: 1) Nhu hòa nhẫn nhục; 2) cung kính và có tín tâm; mau mắn và ít nói; 4) Lời nói đi đôi với việc làm; 5) Đối với bạn, càng lâu càng thân hậu. Năm đức tin này làm cho người ta cung kính mình. Kinh dạy rằng: “Nếu biết thương lấy mình thì phải dè dặt giữ mình; các bậc hiền sĩ có chí hướng thượng cao xa, học hiểu chính đáng, thì không bao giờ lầm lạc”

Năm nguyên nhân như sau bị người khinh rẻ:1) Kẽ râu dài mà ngạo mạn; 2) Quần áo nhơ bẩn; 3) Thiếu trí suy nghĩ; 4) Dâm ô vô lễ; 5) Chơi bời bừa bãi. Đó là năm điều làm cho người ta khinh mình. Kinh dạy rằng “giữ gìn thu tiếp ý tưởng vào chỗ chính, cũng như ngựa theo dây cương, không kiêu không mạn, thì được mọi người, bậc trời đều tôn kính”.

Có mười kẻ mà mình không nên mời về nhà: 1) Thầy tà; 2) Bạn ác; 3) Kẻ hay khinh rẻ bậc thánh nhân; 4) Kẻ hay nói giáo giở; 5) Kẻ dâm ô; 6) Nghiện rượu; 7) Có tính xấu; 8) Không biết ân nghĩa; 9) Những phụ nữ mất nết; 10) Người hèn mọn lại hay thích trang điểm cho rõ đẹp. Đó là mười hạng người không nên mời về nhà. Kinh dạy rằng: “Lánh xa kẻ ác, đừng làm bạn với hạng dâm đãng, chỉ nên tòng sự các bậc hiền giả, mới mong thành người nhân đức”.

Có tám điều khiến được yên vui: 1) Vâng thờ kính thuận các bậc sư trưởng; 2) Đem điều hiếu thuận dạy cho nhân dân; 3) Khiêm nhường đối với người trên, kẻ dưới; 4) Phải tập tính nhân từ, hòa nhã; 5) Cứu người trong cơn nguy cấp; 6) Quên mình mà nghĩ đến người; 7) Thu thuế nhẹ và thực hành tiết kiệm; 8) Bỏ hận thù xưa. Đó là tám điều khiến được yên vui. Kinh dạy rằng:  “Chuyên tu cội đức, nghĩ trước rồi sẽ làm, cứu giúp người trong cơn nguy cấp, nghèo khổ, thì trọn đời được yên vui”.

Bậc trí giả có mười hai điều luôn luôn phải nhớ nghĩ: 1) Khi gà gáy sáng đã nghĩ đến tội lỗi mà lo làm việc phúc đức để đền bù lại; 2) Nhớ bổn phận hầu hạ bậc tôn nhân; 3) Gặp việc gì phải suy nghĩ chuẩn bị tư tưởng trước; 4) Phải lo nghĩ cách xa sự nguy hại; 5) Phải nghĩ trước, nói sau để khỏi mắc sai lầm; 6) Phải nghĩ đến những kẻ lầm lạc mà lấy lời trung chính dạy bảo nhắc nhở họ; 7) Phải nghĩ đến những kẻ nghèo khổ thương xót giúp đỡ; 8) Phải lo làm việc bố thí nếu mình có của; 9) Phải giữ sự ăn uống cho có chừng mực; 10) Phải nhớ giữ công bằng khi xử sự hoặc phân chia; 11) Phải nhớ đem nhân từ ban bố cho dân gian; 12) Phải thường nghĩ đến sự học tập huấn luyện nếu mình là chính trị viên hay võ quan. Đó là mười hai điều mà người thức giả thường phải nghĩ đến. Kinh dạy rằng: “Làm việc gì nên phải dự bị trước, như vậy sự nghiệp mới sẽ mỗi ngày một lớn không bị thất bại”.

Bậc đại hiền có mười nết tốt: 1) Học rộng hiểu nhiều; 2) Không vi phạm luật pháp; 3) Thờ kính tham khảo; 4) Lĩnh thụ pháp lành không quên; 5) Kiềm chế được tham, sân, si; 6) Tu tập được phép tứ đẳng tâm (Từ, bi, hỉ, xả); 7) Ưa làm việc nhân đức; 8) Không não hại chúng sinh; 9) Hãy hóa độ được người bất nhân bất nghĩa; 10) Không lầm lẫn việc lành việc dữ. Đó là mười nết tốt. Kinh dạy rằng “gặp được bậc đại hiền rất khó - lại hiếm có vị đại hiền - các bậc ấy ở đâu thì bà con họ hàng và người xung quanh đều được thơm lây nhờ cậy”.

Kẻ đại ác, tóm có mười lăm tội lỗi đáng kể: 1) Hay sát hại; 2) Trộm cắp; 3) Dâm ô; 4) Dối trá; 5) Nịnh hót; 6) Nói thêu dệt; 7) Hay gièm pha; 8) Khinh bậc hiền nhân; 9) Hám sự ô trọc; 10) Tính hay giông giỡ; 11) Chỉ hay say sưa; 12) Ghen ghét người hơn; 13) Hủy báng đạo đức; 14) Giết hại bậc thánh; 15) Không chịu nhận tội lỗi. Đó là mười lăm điều tội ác của kẻ phàm ngu. Kinh dạy răng: “Gian, ngược, tham lam, oán người lương thiện, làm việc bất chính thì khi chết phải sa vào ngả dữ”.

Người đời có mười điều phải hổ thẹn: 1) Làm vua không hiểu chính trị; 2) Bậc dưới mà vô lễ; 3) Chịu ơn không chịu đền đáp; 4) Có lầm lỗi không chịu sửa đổi; 5) Một vợ hai chồng; 6) Chưa cưới đã có thai; 7) Học tập không thành; 8) Có binh khí mà không chiến đấu; 9) Kẻ bủn xỉn tỏ ra khi thấy người bố thí; 10) Là người phục vụ mà chủ không sai bảo được. Đó là mười điều đáng hổ thẹn. Kinh dạy rằng: “Những ai biết hổ thẹn đều là người dễ dạy, rất dễ tiến lên, cũng như điều khiển thứ ngựa hay”.

Có mười hai điều khó: 1) Làm việc với người ngu; 2) Yếu đuối mà chống lại sức mạnh; 3) Thù ghét nhau mà ở chung một nhà; 4) Học ít mà đứng ra nghị luận; 5) Nghèo nàn mà trả được nợ; 6) Ra trận không có tướng; 7) Trung nghĩa trọn đời; 8) Học đạo mà thiếu tín tâm; 9) Làm ác mà muốn được quả báo tốt; 10) Sinh ra đời được gặp Phật; 11) Được nghe chính pháp của Phật; 12) Làm theo chính pháp mà làm được thành tựu. Đó là mười hai điều thật khó. Kinh dạy rằng: “Được làm loài người là khó, gặp Phật ra đời là khó, được nghe giáo pháp là khó, vâng làm theo được là khó”.

Người có trí tuệ đại yếu hiểu biết bốn mươi lăm việc: 1) Sửa sang nhà cửa; 2) Gây bầu không khí hòa hợp trong gia đình; 3) Đoàn kết với chín họ; 4) Tin tưởng được bạn bè; 5) Theo học bậc minh sư; 6) Làm việc gì quyết cho được thành tựu; 7) Tài cao trí rộng; 8) Mọi hành vi đều hướng về việc lành; 9) Giầu sang thì lo làm việc phúc đức; 10) Việc xây dựng sửa sang phải thận trọng; 11) Có của phải mở mang sự nghiệp; 12) Không giao của cải cho con cái còn nhỏ tuổi; 13) Kết bạn với người hiền; 14) Không quá tin những ai mà mình mới quen biết; 15) Tiền của công đem về đừng để ở nhà lâu; 16) Mua bán, đổi chác phải thật thà không thiên thẹo, lừa gạt; 17) Dời chỗ ở đến nơi nào phải xem trước nơi ấy; 18) Đến đâu nên biết nới đó là giàu hay nghèo; 19) Thường giao thiệp gần gũi người lành; 20) Biết dựa vào một thế lực tốt; 21) Đừng tranh, hơn kém với kẻ cường bạo; 22) Xưa giầu có mà nay sa sút thì mong phục hưng gia nghiệp; 23) Nếu là nghèo khổ thì đừng có cao vọng to tát vội; 24) Có của quý không nên khoe với ai; 25) Việc bí mật đừng nên hở cho vợ nghe biết; 26) Làm bậc nhân chủ phải biết kính trọng người hiền đức; 27) Ăn ở có hậu, nhất là đối với các bậc trung tín; 28) Nếu là người thanh liêm có thể dùng giúp nước, hay đứng ra trị nước; 29) Gặp việc phải lo lập công; 30) Trong công cuộc giáo hòa lấy sự hiếu thuận làm căn bản; 31) Phép tắc của bậc làm thầy là quí sự tươi tất ôn hòa, như thế học trò sẽ tôn kính; 32) Thầy có nhiều học trò phải chăm dạy họ làm việc trung nghĩa; 33) Làm thuốc phải có hiệu nghiệm; nếu nghề nghiệp còn vụng kém chớ đem ra thi thố ngay; 34) Đau ốm phải nghe lời thầy thuốc chỉ bảo; 35) Ăn uống phải có điều độ; 36) Có của ngon vật lạ nên chia sẻ cho nhau đừng có keo tiếc; 37) Cho gì ai hoặc ai vay mượn gì thì tự tay mình trao cho họ; 38) Làm chứng cho người chân chính; 39) Đừng vu oan cho người vô tội; 40) Can gián những người giận nhau làm cho trở lại thuận hòa; 41) Nhẫn nại và xa lánh việc ác; 42) Đừng phân biệt giầu nghèo mà đối xử với người ta; 43) Lấy sự hòa nhã làm quí; 44) Theo đạo thì phải giữ giới pháp; 45) Lấy sự trong sạch làm quí báu hơn.

Trong trần thế chỉ có đạo Niết bàn là cao quý hơn hết.

Vì sao? Vì niết bàn là cảnh giới không có già nua, bệnh tật, chết chóc, đói rét, tai nạn nước lửa…; không có oán gia, trộm cướp, dục vọng ái ân, lo buồn khổ não, không tất cả mọi cảnh khổ sở đau đớn. Cảnh giới ấy gọi là diệt độ. Diệt độ không phải là sự chết, mà là cảnh giới hoàn toàn trong sạch tự tại giải thoát, diệt trừ phiền não, độ quá sinh tử. Cảnh giới ấy rất mực yên vui mỹ mãn vô biên, có thể kiến lập ngay trên trần thế cho riêng mình và cho chung cả hết thẩy chúng sinh. Bệ hạ hãy tự liệu, tự tu, tự tỉnh ngộ lấy mình. Bệ hạ hãy tự thương lấy Bệ hạ.

Nhà vua - Còn điều gì nữa không xin ngài dạy răn thêm cho trẫm được biết rõ?

Ngài Bột - Chỗ đất bị nước mạnh xoáy lở, thì dù một trăm năm sau cũng đừng xây dựng cái gì trên đó; vì dòng nước sẽ theo thói cũ mà lôi cuốn đi mất cả. Người có ác tâm mà bây giờ họ bảo minh là bắt đầu làm lành, thì mình cũng không nên tin vội, vì tâm ác của họ chưa diệt, họ sẽ trở lại làm ác, nên ta phải dè dặt. Người muốn làm việc gì phải liệu làm dần dần, như người đào giếng, đào mãi xuống sâu sẽ có mạch nước. Người trí thức thấy sự nguy hiểm hoặc bất bằng giữa thế sự, thì hay ra tay cứu giúp, cũng như người có tài bơi lặn có thể lội ngang qua dòng nước chảy xiết.

Chỗ vấn đáp của người tri thức bao giờ cũng khác xa kẻ tầm thường, không lời nào của họ không phải là lời nói lành. Bậc thầy bao giờ cũng chính đáng và những đức tính này chứng tỏ rằng người đó là bậc trí giả: Nhân từ, mềm mỏng, cẩn thận, chắc chắn, ôn tồn, nhã nhặn, lời nói uyển chuyển và hay hâm mộ các việc tốt lành Bệ hạ đừng có nghi nan gì nữa.

Nghe lời nói, thấy việc làm của họ thì xét cái tâm với miệng giống nhau. Xem cách cư xử, vẻ đi đứng của họ thì biết được là không có giả dối. Nghiệm việc làm, cách ăn mặc, sự hành động cũng đủ biết là bậc trí tuệ.

Đàm luận với người tri thức phải cho vừa ý họ, mà muốn được vừa ý họ cũng không phải là dễ.

Kính mà đừng khinh thường, nghe lời dạy phải làm theo, vì chỗ hiểu biết của người trí thức rất đứng đắn, bao giờ người ta cũng thể theo chính đạo mà không có tâm tham cầu; lại có thể suy xét rõ được việc quá khứ, hiện tại và tương lai. Tầm nhìn của người trí thức rất rộng: Hay thấy rõ muôn vật trong không gian và thời gian đều chỉ là một sự biến hiện. Muôn pháp đều theo qui luật; quay về “Nhất điểm không tịch bản nhiên”.

Người giác ngộ chân lý trên thế gian nhìn thấy rõ ràng: Đời chỉ là sự biến đổi tang thương, trẻ trung rồi già nua, cường tráng rồi suy nhược, có sống thì có chết, giầu sang như mây nổi, đều là vô thường cả. Cho nên khi yên ổn phải nghĩ đến lúc nguy nan, khi hưng thịnh phải nghĩ đến lúc suy đồi; người lành nên kính mến, người dữ phải xa lìa. Tuy có ai xúc phạm mình cũng nên dẹp bỏ cái tâm tức giận, đừng vì thế mà gây ác nghiệp hại người. Nhu hòa mà người khó xâm phạm, mềm mỏng mà người khó thắng ta. Người trí thức tốt như vậy đó, nên ta không thể coi thường.

Người trí thức theo phép thánh hiền, thường làm việc nhân từ và ưa dạy dỗ kẻ ngu muội trở nên sáng suốt. Người trị nước thì nên ban bố ân huệ cho những ai là người tốt, người tu hành thì lo dắt dẫn mọi người về với chính đạo. Nhà nước có tai biến thì cùng nhau đàm luận lo toan, tới lui phải thức thời mới khỏi bị sự nghi ngờ oán trách. Dù có ơn rộng đức lớn với mọi người, nhưng đừng mong cầu ai báo đáp; thờ kính người tri thức thì được sự tốt mà không mắc phải tại nạn. Bệ hạ đừng có nghi nan. Làm chính trị không nên trái với đạo lý, dạy dân làm lành thì càng ngày càng thêm lợi ích nước.

Nhà Vua nghe đến thì cảm động khóc lóc, nước mắt tuôn rơi, ăn năn mọi điều lầm lỗi trước kia!

Ngài Bột sa-môn lại êm đềm nói tiếp Vua nghe.

Vì như người không có tài bơi lặn thì không nên xuống dưới nước sâu, biết người cầu hận với ta, ta cũng không nên hại họ. Đời có thân hậu nhau rồi có gây gổ nhau, có gây gổ nhau rồi có xin lỗi nhau; dẫu hòa giải khéo đến đâu chỉ bằng trước kia dừng khởi sự xung đột nhau là hơn. Nay người hiền thiện mà bệ hạ không ban thưởng, trái lại nghe lời gièm pha mà sinh sự não nùng!

Bột sa-môn đây cũng như con chim bay, không nhất định cứ đậu nguyên ở một cành nào. Đạo pháp của tôi không thể lẫn lộn với những lỗi lầm để mất cả thanh cao quí giá. Cũng như lửa cháy ngoài cánh đồng có những cây nào ở chung quanh gần đó sẽ bị cháy sém, hễ chỗ có nước xoáy là thuyền bị quay; hễ chạm vào trùng độc là hại người. Vì thế tôi muốn tòng sự với người trí thức để khỏi bị cảnh ngu hèn quấy nhiễu. Tôi đã rõ: Cỏ cây mỗi thứ mỗi khác; loài chim muông cũng vậy; bạch hạc thì lông trắng, chim quạ thì lông đen. Vậy nay tôi khác mà ai kia cũng khác. Người tri thức phải biết tiến thoái ở từng lúc nào? Ví như đem cái áo lụa đẹp mặc cho người nông dân để đi cầy ruộng hàng ngày thực là thất cách. Vì sao? Người nông dân đương phải lam lũ kia chỉ có là chân lấm, tay bùn, mặc làm chi tấm áo đẹp giữa lúc này, có cố mặc cho cũng chỉ là làm phí áo này mà thôi.

Nhà Vua nên biết: ở đời có một thứ cây tên gọi cây Phản Lệ, người chủ trồng nó thì không được hưởng quả, mà kẻ muốn hái trộm thì quả lại cứ sinh ra cho mà hái. Bệ hạ cũng như cái cây ấy đấy: Người giúp nước được yên ổn thịnh vượng lại nghe kẻ xấu hắt hủi muốn đuổi đi, những tên nịnh thần gian ác phá hoại việc triều chính lại được đàng hoàng vinh thần phì dạ ngồi hưởng bổng lộc. Khách ở lâu chủ nhà sinh nhàm chán.

Bệ hạ lúc này tuy có những lời thiết tha lưu luyến nhưng chưa chắc đã làm được như lời của mình nói. Phu nhân của bệ hạ là người độc ác. Bần đạo nay mang bình bát đi khất thực tu hành, dứt trừ tham vọng, lấy đạo làm vui, giữ gìn giới luật, xa lìa những cái ràng buộc nặng nề.

Ngài Bột sa - môn nói tiếp: Người thông minh nghe câu thí dụ cũng đủ rõ:

Như người lấy mật bôi vào lưỡi dao, con trẻ liếm vào, vì tham chút mật ngọt nên bị đứt lưỡi! Nay bốn quan cận thần của nhà vua cũng thế; chỉ ngon ngọt ngoài miệng mà trong lòng dường như dao sắc. Vậy bệ hạ phải hết sức đề phòng.

Loài chim cú mèo thì ưa ở bụi rậm, chuột bọ thì ưa núp dưới vẩn rác cỏ rơm, chim chóc thì đậu trên cành cây chỉ có con hạc là ưa ở gần ao nước. Bột tôi thì mến đạo, nhà Vua thì ưa việc trị dân, đó là hai đàng khác nhau.

Thấy con chó Tân-kỳ hiện ra điểm gở, nó sủa cắn một cách lạ lùng chưa từng có thì đủ biết rằng không trong thì ngoài đã có âm mưu sắp đặt gì rồi ?! Phải như con chim khôn, ban đầu đậu ở cành thấp, sau thì nhảy lên cành cao.

Đến đây nói xong, vị Bột sa-môn đứng dậy từ biệt mang bình bát, chống tích trượng đi khỏi kinh thành nhà Vua.

Thời gian sau khi vị Bột sa-môn dời thành đến ở một nơi A-lan-nhã chuyên tâm tĩnh mịch tu trì, trong nước xẩy ra rối ren, khắp đó đây ngày càng  dữ dội, các tầng lớp nhân dân lầm than khổ sở, đều cùng oán trách nhà Vua!

Nhà vua vô cùng hối hận, liền cậy một vị đạo nhân chỉ đường và giúp đỡ  rồi sai sứ thần đi tìm và mời cho kỳ được ngài Bột sa-môn trở về kinh thành. Nhà vua chịu hạ thần giãi bày tạ tội.

Ngài Bột sa-môn nói: Người có tội biết sám hối là hay.

Ngài Bột giảng diễn: nhân nào quả ấy như bóng với hình không hề thất lạc; người gây nhân lành thì được hưởng phúc quả lành, kẻ tạo nhân dữ thì phải chịu tội báo dữ.

Tất cả hiện tượng trong vũ trụ đều do nghiệp lực dựa vào phúc hay tội mà hóa sinh ra.

Như gieo giống, tuy hạt giống nát dưới đất, nhưng nó sẽ sinh thành cây, nẩy lộc đâm chồi, khai hoa kết quả trên ngọn; thắp đèn viết thư, tuy đèn tắt nhưng các thứ chữ vẫn còn mãi. Thức thần theo nghiệp chuyển sinh sang đời khác không hề gián đoạn.

Trong nước có vua, vua phải có lòng nhân đạo sử dụng người thông minh tài đức làm việc thì nước mới yên và hưng thịnh được.

Bần đạo lại xin kể một sự tích: Thủa xưa có một ông vua tên là Cầu Lạp có một cái ao nuôi nhiều thứ “cá ngọt”. Vì cá ngọt xương ít mà thịt ngon nên nhà vua cử một viên quan giám ngư (coi cá) để giữ ao cá đó. Mỗi ngày phải dâng vua tám con, nhưng quan giám ngư mỗi ngày cũng ăn cắp đi tám con. Vua biết cá mất nên cử tám quan giám ngư cùng coi ao. Song tám vị quan này lại thông đồng với nhau, hàng ngày mỗi người lại lấy cắp đi tám con. Té ra người giữ cá nhiều chừng nào thì cá lại mất gấp lên nhiều chừng ấy. Bệ hạ đây cũng vậy, tin dùng nhiều người luộm thuộm thì nước nhà càng thêm rối loạn. Cũng như hái quả non, ăn đã không ngon mà lại mất giống. Trị nước không dùng người hiền thì chỉ có hại cho nước cho dân, cả thanh danh liền phúc phận đều bị mất hết.

Trị nước bất chính thì làm cho những kẻ manh tâm sinh chiếm đoạt, việc nước không sửa sang xây dựng được khiến cho quốc gia ngày càng hèn yếu suy đồi.

Làm việc trung chính cũng như đi thẳng đường, lấy việc trung chính làm cội gốc thì mọi người đều khâm phục. Như thế sẽ gây được hạnh phúc, thái bình, thịnh trị. Lại phải sáng suốt lượm nhặt những người đời xưa để làm kinh nghiệm đời nay, động tĩnh phải tức thời, ân uy cho hợp lý, ban bố ân huệ cho nhân dân phải đúng đối tượng xứng đáng được như vậy thì thế nào mà chẳng yên vui, dân giầu nước mạnh, đi theo con đường đạo lành nhất định được giác ngộ tiến lên.

Khi đó Phật liền dạy rằng: “Này các ngươi nên biết: Vị Bột sa-môn thời ấy, có phải ai đâu xa lạ, chính là thân trước của ta đây. Vị đạo-nhân cháu vị Bột sa-môn (3) nay là ông Át-nan. Vua Lâm Đạt thuở ấy chính là vua Ba-Tư-Nặc  nước Kiêu-Tát-La vậy. Phu nhân khi ấy thì khi ấy thì nay là nàng Tôn-Đà-Lị. Con chó Tân-kỳ là Xa-Nặc. Bốn quan cận thần là bốn kẻ ngoại đạo lập mưu giết nàng Tôn-Đà-Lị vu cáo cho ta ngày nay…”

Các ngươi nên biết rằng: “Theo đạo Bồ đề ta đã thực hành trong vô số kiếp, làm lành chịu khổ, tích công góp đức từ vô lượng kiếp này, vì chúng sinh thành Phật cứu độ và bản nguyện nay đã thành tựu tròn đầy”.

Phật lại dạy: “Này các ngươi; các ngươi nghe lời Kinh pháp này rồi, nên siêng năng nên làm theo các điều lành, đừng có ngại ngùng lười biếng, tịnh tiến tu hành được lợi ích lớn”.

38) Hòa thượng:

Chúng ta đã có nhiều tuổi trao đổi về đạo Phật và đạo Phật Việt Nam. Cuộc trao đổi còn có thể tiếp tục sau này, chúng ta vui lòng tạm dừng ở đây, mong ông cho biết một số cảm thụ của ông qua cuộc tiếp xúc nhiều buổi này?

Phạm Kế:

Kính thư Hòa thượng, trước hết xin chân thành cảm ơn Hòa Thượng đã dành nhiều buổi chiều chủ nhật giúp tôi và nhiều người tìm hiểu về đạo Phật. Tôi xin phép được nêu một số cảm nhận sau đây xem như một kết luận:

Số đông người Việt Nam ta tin là có thần linh - Nhà nào cũng có một bàn thờ tổ tiên đặt ở nơi trang trọng nhất, thường là ở gian giữa nhà.

Một năm có khoảng ít nhất năm sáu cái giỗ, cũng bố mẹ, ông bà và cụ kỵ.

Ngày giỗ là ngày mất (chết), người Việt Nam ta sống có hiếu, nghĩa nên coi trọng ngày giỗ. Người nào không có con hay không con trai, họ không chỉ buồn vì thiếu người “nối dõi tông đường” duy trì dòng họ, mà lo cả khi chết không người cũng giỗ. Gia tài của họ được cúng cho nhà thờ họ để cúng giỗ hay họ nuôi con nuôi. Ngoài ra, người Việt Nam ta có truyền thống “tôn sư trọng đạo”, không chỉ thờ cúng tổ tiên mà còn thờ cúng thầy dạy học. (Hội đồng môn ngày lễ), thờ cũng thầy dạy nghề (phường hội nghề nghiệp lập đền thờ) và xưa kia, những người có công với nước được suy tôn thành “thần hoàng làng”.

Quan niệm “đất có thổ công, sông có Hà Bá” nghĩa là ở đâu đều phải có chủ, có người cai quản nên mọi người đều mong ước mọi sự tốt lành đến với mình.

Hầu như ở nhiều vùng khắp miền đất nước ta, đi đâu cũng thấy chùa đền cả. Mọi người Việt Nam ta ai cũng biết rằng, ngoài tín ngưỡng Phật giáo đã có từ lâu, sớm nhất so với các đạo giáo khác và đạo Phật đến với Việt Nam bằng nhiều con đường Ấn Độ, Trung Quốc…

Du nhập đạo Phật đồng thời với du nhập cả văn hóa của nước họ vào Việt Nam. Thời Bắc thuộc vào thế kỷ VI-VII và sau này nữa sự đồng hóa là âm mưu và ý định nhưng lại bị Việt Nam hóa rất nhanh. Đạo Phật Việt Nam ta có nhiều tông phái khác nhau mang những màu sắc riêng nhưng nếu tông phái nào gắn bó và hòa nhập với dân tộc, giữ được bản sắc dân tộc, nền văn hóa truyền thống của dân tộc thì được duy trì, phát triển và ngược lại.

Tôi cảm thấy nhận qua các buổi tiếp xúc, học hỏi Hòa thượng, có thể rút ra mấy nhận xét sau:

Các môn phái đạo Phật ở Việt Nam từ nhiều ngả, nhiều giai đoạn lịch sử khác nhau xâm nhập vào Việt Nam ta đều hòa nhập, sáng tạo, pha lẫn tín ngưỡng dân gian, địa phương đượm màu sắc rất Việt Nam.

Đó là phái Vinitaruci có trung tâm ở chùa Pháp Vân (Thuận Thành - Hà Bắc), Phái Vô Ngôn Thông có trung tâm ở chùa Kiến Sơ (Phù Đổng - Gia Lâm - Hà Nội); Phái Thảo Đường do Lý Thánh Tông lập ra (thế kỷ XI), Phái Trúc Lâm do Trần Nhân Tông sáng lập (thế kỷ XIII) có trung tâm tại chùa Yên Tử, Phái Thiền Liên Tông do công tử Trịnh Thập (Trịnh Hạp) liên kết với phái Trúc Lâm (Yên Tử). Phái Thiền Liên (Hà Bắc) để lập ra, có trung tâm tại chùa Liên Phái hay Liên Hoa (Bạch Mai - Hà Nội ); Phật giáo nguyên thủy còn gọi là Nam Tông Phật giáo hay Thượng Tọa bộ (Theravada) hoặc khất sĩ Phật giáo từ phía Tây qua Cam-pu-chia vào Việt Nam(1930).

Ở Việt Nam ta, thưa Hòa Thượng, theo tôi được biết những người vào chùa thăm Phật, đi chùa lễ Phật kể cả Phật Tử không mấy ai quan tâm phận định các môn phái của Phật Giáo. Ai cũng quí trọng nhà sư (thầy chùa) và đều quan niệm rằng “Đạo tại tâm” “Phật tại lòng”.

Lý Nam Đế (một ông Vua Việt Nam không chịu xưng vương đầu tiên, mà xưng vương đế tỏ ý không chịu thần phục “thiên triều” phương Bắc) chỉ lên ngôi được vài năm (544-548) đã dựng chùa Khai Quốc tức Trấn Quốc ngày nay mà Hòa thượng là vị chân tu trụ trì. Ông vua kế tục Lý Nam Đế là Phật tử (con Phật) lấy niên hiệu Đại Đức là đức cao cả của Phật chứ không phải thiên chức là đức của trời. Nhân dân tra khẳng định vai trò của đạo Phật được đề cao và có ý nghĩa quan trọng đối với Việt Nam từ buổi lập nước đã được lịch sử hình thành và phát triển dân tộc ta ghi nhận.

Ta có thể khẳng định rằng non sông, đất nước với con người Việt Nam ta, đạo Phật Việt Nam sống mãi với dân tộc Việt Nam, mãi mãi là niềm tự hào, là tín ngưỡng rất đáng được tôn trọng và quan tâm giúp đỡ. Đó là nguyện vọng chính đáng của số đông đồng bào ta.

Một lần nữa, tôi xin chân thành biết ơn và cảm tạ Hòa Thượng.

Xin kính chúc Chùa Trấn Quốc được bảo tồn ngày càng đẹp đúng với nghĩa của nó.

Kính chúc Hòa Thượng và Đệ tử của Hòa Thượng

Pháp thể an khang

Bồ đề tăng trưởng

Là ánh sáng trí tuệ xóa tan màn vô hình trong thâm tâm để các Phật tử, chúng sinh được nhờ ơn tế độ.

Viết xong ngày 20 / 3 / 1994

HÒA THƯỢNG KIM CƯƠNG TỬ hiệu đính xong ngày 30 / 4 / 1994

Chú thích:

(1) Danh từ này có từ thời Thái Hư Pháp sư (Trung Quốc) thường gọi là Phật giáo thiệp thế.

(2) Tự biết hết những việc ngược về thời trước rất lâu xa.

(3) Ngài Bột sa-môn hành Bồ-tát đạo. Thời ấy làm vị Quốc sư.